Beste lezer,
Stel, iemand geeft je tien euro cadeau en houdt er zelf negentig over. Je weigert, je gaat met lege handen naar huis, en je voelt je er prima bij.
In het kort. Dat weigeren is geen zeldzaamheid maar de regel; het is duizenden keren gemeten en het gebeurt overal ter wereld. De reflex komt niet uit ons verstand maar uit het gebied van het brein dat walging regelt, en hij heeft de rekenkunde niet aan zijn zijde. Nog vervelender: in andere proeven betalen mensen ook geld om winst van volslagen vreemden te vernietigen, zonder dat die hen iets hebben aangedaan. Er is een goed tegenargument, namelijk dat deze neiging profiteurs afschrikt en samenwerking bij elkaar houdt, en dat klopt ook; alleen is het apparaat afgesteld op een dorp waar iedereen elkaar kent, en wij wonen daar al een tijdje niet meer. Nu Europa dit jaar de salarissen op tafel legt, gaan we daar met z’n allen achter komen.
De conclusie is niet vleiend: wat wij rechtvaardigheidsgevoel noemen is vaak gewoon afgunst met een net pak aan.
Kijk morgen wat uw collega verdient en let daarna goed op uw eigen gezicht.
Peter Koopman
Voormalig sportdocent, maar vooral amateur-antropoloog van de menselijke illusie — gespecialiseerd in de kruising tussen biologie, gedrag, macht, zelfbedrog en ons absurde verlangen naar validatie.
Tien euro om negentig af te pakken
Iemand biedt je tien euro aan. Gratis, geen voorwaarden, geen kleine lettertjes. Eén detail: hij houdt er zelf negentig over. Je weigert. Je loopt weg met niets, en je voelt je uitstekend. Je hebt zojuist tien euro betaald om een vreemde negentig af te nemen, en je noemt dat principes.
Het spel bestaat echt. Drie Duitse economen bedachten het in 1982 als saaie controleproef: de ene speler verdeelt een bedrag, de ander mag alleen ja of nee zeggen, en bij nee krijgt niemand iets. Elk economisch model zegt dat je die ene euro aanneemt, want één is meer dan nul. Mensen doen dat niet. Onder de twintig à dertig procent gaat het bod stelselmatig de prullenbak in, in Frankfurt, in Pittsburgh, in Jakarta. Vier decennia aan replicaties later staat de uitkomst als een huis, en het is nog altijd de meest gênante grafiek van de economische wetenschap.
De reflex zit niet in de afdeling redeneren. Toen onderzoekers in 2003 spelers in een scanner legden, lichtte bij een oneerlijk bod de anterieure insula op, het gebied dat aanspringt bij stank en bedorven eten. Het lichaam behandelt een scheve verdeling als rottend vlees. De prefrontale cortex schrijft achteraf de persverklaring, en die luidt: ik pik dit niet.
Je zou nog kunnen volhouden dat hier iets nobels gebeurt. Je wordt gebruikt, je verzet je, je betaalt de prijs voor je rechtsgevoel. Mooi verhaal. Het houdt geen stand tegen een experiment uit Oxford waarin deelnemers tegen eigen kosten geld van anderen mochten vernietigen. Geen provocatie, geen onrecht ondergaan, geen oneerlijke verdeler; alleen het feit dat een ander meer had, bij elkaar gesprokkeld door puur geluk. Twee-derde stak de fik erin. Ze betaalden om te verbranden.
Het wordt nog specifieker. Wie net boven de onderste trede staat, verzet zich het hardst tegen verbetering voor wie daar onder zit. Amerikaanse economen doopten dat in 2014 de afkeer van de laatste plaats, en ze vonden het terug in het stemgedrag over het minimumloon. Niet de miljardair houdt de krappe middenklasse wakker, wel de buurman die één trede lager staat en dreigt te klimmen. Afgunst kijkt zelden omhoog; ze kijkt vooral opzij.
Nu het beste tegenargument, want dat verdient meer dan een voetnoot. Ernst Fehr en zijn groep liet in 2002 zien dat groepen waarin mensen bereid zijn om uit eigen zak profiteurs te straffen, blijven samenwerken, terwijl groepen zonder zulke straffers binnen enkele rondes instorten. Kostbare bestraffing is dan geen gril, maar het immuunsysteem van de samenleving. Wie weigert, waarschuwt. Wie weigert, wordt ontzien. Zonder die irrationele types was er geen collectieve voorziening, geen belastingmoraal, geen rij bij de kassa die zichzelf handhaaft. Dat is een serieus verweer en ik neem het serieus.
Alleen: een immuunsysteem dat op een pinda reageert alsof het cholera is, heet een allergie. De weigerknop is afgesteld op een groep van enkele tientallen mensen die je morgen weer tegenkomt, waar je reputatie je enige pensioenvoorziening is. Haal het publiek weg, maak de ontmoeting eenmalig en volstrekt anoniem, zorg dat niemand ooit hoort wat je deed, en mensen weigeren nog steeds. Japanse onderzoekers toonden dat in 2009 netjes aan: zelfs als de afwijzing letterlijk niemand bereikt, drukken proefpersonen de knop. Dat is geen strategie meer. Dat is een schakelaar die klemt.
En de schakelaar staat niet overal hetzelfde afgesteld. Een antropologisch team speelde het ultimatumspel in vijftien kleinschalige samenlevingen. Een volk in het Peruaanse Amazonegebied accepteerde vrijwel elk bod en vond de hele kwestie onbegrijpelijk. Twee groepen in Papoea-Nieuw-Guinea deden het omgekeerde: die weigerden juist de té gulle biedingen, want een geschenk dat je niet kunt terugbetalen maakt je iemands schuldenaar. Rechtvaardigheid heeft geen getal; ze heeft een adres. Iedereen die “wij voelen toch allemaal aan wat eerlijk is” als argument gebruikt, mag dat inleveren bij de garderobe.
Waarom dit nu telt. Dit jaar moet de Europese richtlijn loontransparantie in alle lidstaten geïmplementeerd zijn. Werknemers krijgen recht op inzicht in wat collega’s in vergelijkbare functies verdienen. Bedoeld om de loonkloof te dichten, en dat doel is niet verkeerd. Wat er daarnaast gebeurt weten we al, want in Californië werd het per ongeluk uitgeprobeerd toen ambtenarensalarissen openbaar werden. Wie ontdekte onder het midden te zitten, werd ontevreden en ging solliciteren. Wie erboven zat, werd geen greintje gelukkiger. Asymmetrie in het voordeel van ellende, keurig gemeten.
Mijn voorspelling, en u mag me eraan houden: de komende twee jaar levert transparantie minder rechtvaardigheid op en meer wrok. Werkgevers gaan salarissen samenknijpen om de zichtbare uitschieter te vermijden, ook naar beneden, want een uitschieter kost uitleg en uitleg kost geld. De beste onderhandelaars verliezen hun voorsprong, de middenmoot wint een paar tientjes en een chagrijn dat blijft, en de enige die er echt op vooruitgaat is degene die nooit gaat kijken. Dat laatste type is zeldzaam. Ik ben het nog nooit tegengekomen.
Wat mij aan dit alles bevalt is de eerlijkheid van de rekensom. We doen alsof afgunst een karakterfout is van kleine geesten, terwijl het een standaardfunctie is die iedereen meekreeg, inclusief de morele bovenlaag die er columns over schrijft. Het verschil tussen mensen zit niet in de aanwezigheid van de impuls, maar in de vraag of ze hem een deftiger naam geven.
In de zaal zie je het zuiver, zonder enquête. De partij is afgelopen, de verliezer weet het, iedereen weet het. Hij weigert de hand. Hij heeft de wedstrijd al verloren en betaalt er vervolgens zijn reputatie bij om de winnaar één seconde ongemak te bezorgen. De hele zaal ziet precies wat dat is. Op één man na.
Literatuur en verwijzingen
- Güth, W., Schmittberger, R. & Schwarze, B. (1982). An experimental analysis of ultimatum bargaining.Journal of Economic Behavior & Organization, 3(4), 367-388. Het oorspronkelijke ultimatumspel.
- Sanfey, A. G., Rilling, J. K., Aronson, J. A., Nystrom, L. E. & Cohen, J. D. (2003). The neural basis of economic decision-making in the ultimatum game. Science, 300(5626), 1755-1758. Anterieure insula bij oneerlijke biedingen.
- Zizzo, D. J. & Oswald, A. J. (2001). Are people willing to pay to reduce others’ incomes? Annales d’Économie et de Statistique, 63/64, 39-65. Het verbranden van andermans geld tegen eigen kosten.
- Kuziemko, I., Buell, R. W., Reich, T. & Norton, M. I. (2014). “Last-place aversion”: evidence and redistributive implications. Quarterly Journal of Economics, 129(1), 105-149.
- Fehr, E. & Gächter, S. (2002). Altruistic punishment in humans. Nature, 415, 137-140. Het sterkste verweer: bestraffing draagt samenwerking.
- Yamagishi, T., Horita, Y., Takagishi, H., Shinada, M., Tanida, S. & Cook, K. S. (2009). The private rejection of unfair offers and emotional commitment. PNAS, 106(28), 11520-11523. Weigering ook zonder publiek.
- Burnham, T. C. & Johnson, D. D. P. (2005). The biological and evolutionary logic of human cooperation.Analyse & Kritik, 27, 113-135. De “big mistake”-hypothese: een dorpsapparaat in een anonieme wereld.
- Henrich, J., Boyd, R., Bowles, S., Camerer, C., Fehr, E., Gintis, H. & McElreath, R. (2001). In search of Homo economicus: behavioral experiments in 15 small-scale societies. American Economic Review, 91(2), 73-78. Machiguenga, Au en Gnau.
- Card, D., Mas, A., Moretti, E. & Saez, E. (2012). Inequality at work: the effect of peer salaries on job satisfaction. American Economic Review, 102(6), 2981-3003. Het Californische loontransparantie-experiment.
- Richtlijn (EU) 2023/970 betreffende loontransparantie. Omzettingstermijn voor de lidstaten: 7 juni 2026.
- Brosnan, S. F. & de Waal, F. B. M. (2003). Monkeys reject unequal pay. Nature, 425, 297-299. Vaak aangehaald, maar de replicaties (onder meer Bräuer et al., 2006; Wynne, 2004) zijn verdeeld; met die slag om de arm te gebruiken.
