Een man in Lissabon en dertig jaar later
Lieve lezers,
Midden jaren negentig stond ik op de wereldtentoonstelling in Lissabon toen een Nederlander mij aansprak met een voorstel dat ik vriendelijk heb afgeslagen.
Hij verkocht retraites. Sapkuren. Nederlanders die grif gebruik maakten van zijn aanbod, voor een aanzienlijk bedragje. Ik kende zijn verhaal goed genoeg om te weten dat het niet klopte.
Dertig jaar later is er niets veranderd. Alleen de website is mooier geworden.
In bijgaand essay schrijf ik over detox als concept, over wat er fysiologisch werkelijk gebeurt in een lichaam dat wekenlang op sap leeft, en over de psychologie van de mensen die dit soort programma’s verkopen. Twee recente rechtszaken illustreren waar het naartoe kan gaan als niemand ingrijpt.
Geen paniekzaaierij. Gewoon feiten, en een conclusie die zichzelf trekt.
Peter Koopman
AfafA Gym
Het lichaam dat zichzelf niet vergiftigt
Over detox, goeroes, en de aantrekkingskracht van onzin die klopt als een bus
Het is midden jaren negentig. Ik ben in Lissabon voor de wereldtentoonstelling, uitgenodigd door de Telegraaf om er verslag van te doen. Aan de rand van het terrein spreekt een Nederlander mij aan. Vriendelijk, zelfverzekerd, het type dat altijd net iets te makkelijk praat. Hij biedt retraites aan in Portugal, een week of langer, voor Nederlanders die willen loslaten, reinigen, ontgiften. Sapkuren. Meerdere weken, aanzienlijk bedrag, grif aftrek. Hij nodigt me uit voor een paar weken gratis verblijf in ruil voor een stuk in de krant.
Ik bedank hem vriendelijk. Niet omdat ik de man niet aardig vind, maar omdat wat hij verkoopt haaks staat op alles wat ik weet over hoe een lichaam werkt.
Dertig jaar later is er niets veranderd. Alleen de verpakking is chiquer geworden.
Een miljardenbedrijf gebouwd op een woord dat niet bestaat
Detox. Het woord staat inmiddels in elke supermarkt, op elke wellness-site, in elk zelfhulpboek dat ooit is gedrukt en nooit tot iets anders heeft geleid dan tot de domste versie van jezelf. Detox-thee, detox-pleisters voor onder je voeten, detox-retreats in Portugal, Bali, de Ardennen. De markt is wereldwijd miljarden waard.
Het probleem is dat detox als medisch concept niet bestaat. Er is geen klinische definitie, geen fysiologisch mechanisme, geen peer-reviewed literatuur die beschrijft hoe wortelensap de lever zou doen wat de lever al doet. Elke toxicoloog zal je hetzelfde vertellen: het lichaam beschikt over gespecialiseerde organen die ononderbroken filteren, omzetten en afvoeren. Lever, nieren, longen, huid. Die wachten niet op jouw sapkuur. Die draaien dag en nacht, zonder jouw hulp en zonder jouw geld.
Catherine Collins, hoofddiëtiste aan het St George’s Hospital in Londen, formuleerde het zo: detox is een marketingmythe, geen fysiologisch begrip. Een lawine vitamines en laxeermiddelen over zeven dagen verandert niets aan hoe het lichaam werkt op de lange termijn.
Maar de mythe houdt stand. Waarom?
Waarom intelligente mensen erin stappen
Niet omdat ze dom zijn. Dat is het eerste wat je moet laten varen als je dit fenomeen wilt begrijpen.
De goeroe biedt iets dat de reguliere geneeskunde zelden biedt: een heldere verklaring en een bijpassende uitweg. Je voelt je moe, je functioneert niet zoals je wilt, je lichaam voelt als een machine die ergens stokt. Dat gevoel is reëel. En dan komt er iemand die zegt: ik weet waarom. Jouw lichaam zit vol gifstoffen. Jij moet reinigen. Ik weet hoe.
Het is een verhaal met een begin, een midden en een einde. Diagnose, behandeling, herstel. Overzichtelijk. Geruststellend. En de behandeling kost geld, want alles wat echt werkt kost toch geld?
Cialdini beschreef het mechanisme al in de jaren tachtig: zodra iemand heeft geïnvesteerd, financieel of emotioneel, wordt de investering zelf het bewijs dat de keuze goed was. Je hebt betaald. Je hebt het aan mensen verteld. Je hebt weken doorgezet. De cognitieve dissonantie die optreedt als je twijfelt is duurder dan doorgaan. Dus ga je door. Dit is geen zwakte. Dit is hoe het brein werkt, bij iedereen.
En dan is er nog iets, iets wat minder zichtbaar is maar zwaarder weegt: de goeroe biedt aandacht. Gemeenschap. Het gevoel dat iemand jou ziet. Voor wie veel alleen is, wie de dagen dun zijn, wie zoekt naar houvast, is dat een krachtiger goed dan welk supplement ook. Hij vervult een behoefte die legitiem is, maar met een middel dat schade aanricht.
Wat er werkelijk in dat lichaam gebeurt
Een sapkuur levert doorgaans 400 tot 800 kilocalorieën per dag. Eiwit: vrijwel nul. Het lichaam schakelt dan over op gluconeogenese: het breekt spierweefsel af om aan brandstof te komen. Niet vetweefsel, dat is relatief lastig te mobiliseren. Spieren. Dat gaat snel, en het komt niet zomaar terug.
Na het vijftigste levensjaar verliest het lichaam zonder training en zonder voldoende eiwit al 1 tot 2 procent spiermassa per jaar. Leg daar weken van ernstig calorietekort overheen, en je bent niet aan het reinigen. Je bent aan het afbreken. Bijkomende risico’s zijn hypokaliëmie, magnesiuminzakking en vitamine B12-depletie, stuk voor stuk met klinische consequenties: hartklachten, spierzwakte, cognitieve verstoring.
Wie na zo’n kuur uitgeput en vermagerd is, en eruitziet als tien jaar ouder, voelt dat als loslaten. Licht. Gezuiverd. Het is uitputting. Het organisme heeft zijn reserves aangesproken om te overleven.
Als de uitkomst niet meer metaphorisch is
In april 2026 overleed in Leicester de veertigjarige Kristian Trend, wellness coach en kankersurvivor, na deelname aan een Kambo-ritueel, een detox-ceremonie waarbij giftige huidafscheiding van een Amazoonse boomkikker via brandwonden wordt toegediend. Een 41-jarige man werd opgepakt op verdenking van toediening van vergif. Kambo is in Australië, Brazilië en Chili verboden; in het Verenigd Koninkrijk is het op dit moment legaal, niet erkend als geneesmiddel, niet gereguleerd.
Het is niet het eerste geval. In Arizona werd zelfhulpgoeroe James Arthur Ray in 2011 veroordeeld voor doodslag na een sweat lodge ceremonie waarbij drie mensen stierven. Deelnemers hadden tot tienduizend dollar betaald voor het vijfdaagse programma. Ray had hen verteld dat ze het gevoel zouden hebben dat ze stierven, maar dat dit metaforisch bedoeld was. Drie mensen namen hem letterlijk op zijn woord.
Dit zijn extremen. Sapkuren doden zelden direct. Maar ze illustreren het mechanisme in zijn puurste vorm: betaal genoeg, geloof genoeg, en je bent bereid je lichaam toe te vertrouwen aan iemand die geen enkele verantwoording hoeft af te leggen aan wie dan ook.
Wat het lichaam werkelijk nodig heeft
Eiwit. Minimaal 1,6 gram per kilogram lichaamsgewicht per dag, liefst meer als je herstelt of traint. Weerstandstraining die de spiervezels prikkelt. Slaap. Sociale verbinding, gedocumenteerd als biologische basisbehoefte, zo goed onderbouwd als honger en dorst. Dat zijn de vier pijlers waarop herstel en onderhoud van het lichaam rusten.
Spiermassa die verloren is gegaan, kan voor een groot deel worden herwonnen. Met geduld, met eiwit, met belasting. Maar dan moet je er wel mee stoppen het af te breken.
De zelfhulpindustrie verkoopt al decennia de tegenovergestelde boodschap. Leegmaken. Ontladen. Loslaten. De suggestie dat het lichaam vol zit met iets wat eruit moet, is zo oud als de geneeskunde zelf; aderlaten was eeuwenlang de standaardbehandeling voor vrijwel alles. We weten beter. We doen het toch.
Ik denk nog weleens aan die man in Lissabon. Hij zal zijn retraite allang hebben uitgebreid, zijn tarieven verhoogd, zijn website gemoderniseerd. Ergens zit nu iemand van begin zestig die na weken sap eruitziet als tien jaar ouder en zich gezuiverd voelt. Dat is wat een goed verhaal doet. Het laat je voelen wat het belooft, ook als het lichaam ondertussen iets heel anders zegt.
Bronnen
[1] Klein AV, Kiat H. Detox diets for toxin elimination and weight management: a critical review of the evidence. Journal of Human Nutrition and Dietetics. 2015;28(6):675-686.
[2] Collins C, geciteerd in: Frey RJ. Juice fasts. In: Longe JL (ed). The Gale Encyclopedia of Diets. Detroit: Thomson Gale, 2008. Zie ook: EUFIC. Are juice cleanses good for you? European Food Information Council, 2024.
[3] Cialdini RB. Influence: The Psychology of Persuasion. New York: Harper Business, 1984 (herziene ed. 2021). Hoofdstuk 3: Commitment and Consistency.
[4] EUFIC. Are juice cleanses good for you and help you lose weight? European Food Information Council, 2024. Zie ook: Redman LM et al. Metabolic and behavioral compensations in response to caloric restriction. PLoS ONE. 2009;4(2):e4377.
[5] Cruz-Jentoft AJ et al. Sarcopenia: revised European consensus on definition and diagnosis. Age and Ageing. 2019;48(1):16-31. Zie ook: Janssen I et al. Skeletal muscle mass and mortality risk in elderly persons. Journal of the American Geriatrics Society. 2004.
[6] Dahl WJ et al. Juice fasting alters oral and gut microbiome composition: a 2025 multi-center study. Gepubliceerd 2025; samengevat in: DrinkAG1 / Evidence-based nutrition review, oktober 2025.
[7] GB News / Yorkshire Live / North Wales Live. Wellness coach Kristian Trend dies after Kambo detox ritual in Leicester. April 2026. Leicestershire Police bevestigde arrestatie op verdenking van toediening van vergif.
[8] NBC News / Fox News. Self-help guru James Arthur Ray convicted in sweat lodge deaths. Juni 2011. Rechtbank Camp Verde, Arizona. Drie doden na ceremony oktober 2009; deelnemers betaalden tot $10.000.
[9] Phillips SM, Van Loon LJC. Dietary protein for athletes: from requirements to optimum adaptation. Journal of Sports Sciences. 2011;29(S1):S29-S38. Zie ook: Stokes T et al. Recent perspectives regarding the role of dietary protein for the promotion of muscle hypertrophy. Nutrients. 2018;10(2):180.
Verdieping
Voor wie verder wil lezen:
[•] Janja Lalich. Bounded Choice: True Believers and Charismatic Cults. University of California Press, 2004. Over de psychologie van onontkoombaarheid binnen groepen met een sterke leider.
[•] Robert Lifton. Thought Reform and the Psychology of Totalism. Norton, 1961. Klassiek werk over manipulatie en groepsbinding; nog steeds van toepassing.
[•] Stuart M. Phillips (McMaster University). Uitgebreid publicatieoverzicht over eiwitinname, spiersynthese en herstel op oudere leeftijd. Beschikbaar via PubMed.
[•] Roger Fielding et al. Sarcopenia: An Undiagnosed Condition in Older Adults. Journal of the American Medical Directors Association. 2011;12(4):249-256.
