De klappen die trouw maken

Beste lezer,

Waarom verdedigt de man die zijn eerste half jaar op de mat in elkaar is geslagen zijn club feller dan de man die er één keer een proefles deed? Waarom zijn het juist de oud-leden die een ontgroening het hardst verdedigen, terwijl ze er zelf onder geleden hebben? En als je trouw voor een deel uit je eigen pijn is geperst: van wie is die trouw dan eigenlijk?

Ditmaal gaat het over de rekening die je vooraf betaalt en daarna nooit meer terugvraagt. Over een gênante toelatingsproef uit 1959, over Tamil-pelgrims met haken in hun huid, over negentiende-eeuwse communes en Nederlandse studentenverenigingen. En over de bruine band die je net niet liet tappen. Het antwoord op de laatste vraag is niet het comfortabelste dat ik kon bedenken.

Groet,

Peter Koopman

Voormalig sportdocent, maar vooral amateur-antropoloog van de menselijke illusie

De klappen die trouw maken

De nieuwe jongen op de mat krijgt de eerste maand geen techniek. Hij krijgt ellebogen, een neus die in de derde ronde bloedt, en een bruine band die hem net niet laat tappen. Zes maanden later verdedigt hij de club op een verjaardag alsof het zijn familie is. Wie vraagt waarom, hoort over “karakter” en “echte training”. Zijn trouw groeit niet ondanks de klappen, ze groeit dankzij de klappen. Een organisme dat pijn heeft betaald, kan niet toegeven dat het voor niets was, dus schroeft het achteraf de waarde van de aankoop op. De groep hoeft niets te bewijzen; het lid doet het werk.

Een saai gesprek over dierenseks

In 1959 lieten Elliot Aronson en Judson Mills studentes toetreden tot een gespreksgroep over de psychologie van seks. De ene groep moest eerst een rij obscene woorden en twee expliciete passages hardop voorlezen aan een mannelijke proefleider; het was 1959, dus dat deed pijn. De tweede groep las brave woorden als “prostituee” en “maagd”, de derde las niets. Daarna kregen ze allemaal dezelfde opname te horen: een gesprek over secundaire geslachtskenmerken bij dieren, met opzet zo slaapverwekkend gemaakt dat de deelnemers elkaar onderbraken om te zwijgen. De vrouwen die zich hadden moeten vernederen, vonden het gesprek en de deelnemers duidelijk interessanter. Gerard en Mathewson herhaalden het in 1966 met elektrische schokken in plaats van schuttingtaal en vonden hetzelfde, ook nadat ze de voor de hand liggende alternatieven (opluchting, seksuele opwinding) hadden uitgesloten.

Festinger had het mechanisme twee jaar eerder beschreven. Twee overtuigingen die niet samen kunnen bestaan, “ik heb hiervoor geleden” en “dit is niks waard”, leveren spanning op, en die spanning wordt weggewerkt langs de weg van de minste weerstand. Het lijden is al gebeurd en laat zich niet terugdraaien. Het oordeel over de groep is wel nog te verschuiven, dus dat verschuift. Wie “De rekening die niemand terugbetaalt” las, ziet de familietrekken. Daar ging het over doorgaan omdat er al zoveel in zit; hier gaat het over gaan houden van wat er al zoveel heeft gekost. Het eerste is een verkeerde rekensom, het tweede een vervalste kassabon.

Haken, vuur en ijswater

In het lab is het een vernedering van tien minuten. In het veld is het veel heftiger. Dimitris Xygalatas en collega’s volgden in 2013 de Thaipusam-viering op Mauritius, waar Tamil-hindoes uren lopen met haken en spiezen door hun huid en een kavadi van tientallen kilo’s op hun schouders. Na afloop mochten deelnemers anoniem geld doneren aan de tempel. Wie de zware variant had doorstaan, gaf meer dan wie alleen gebeden had, en wie de pijn van dichtbij had gezien, gaf ook meer. Brock Bastian, Jolanda Jetten en Laura Ferris haalden het in 2014 terug naar de collegezaal: studenten die samen hun handen in ijswater hielden, squats tegen een muur volhielden of rode pepers aten, voelden zich daarna sterker verbonden en werkten beter samen in een economisch spel dan studenten die hetzelfde zonder pijn deden. Hun titel zegt het zonder omhaal: Pain as social glue.

Harvey Whitehouse noemt dit dysforische rituelen. Volgens hem laten ze het persoonlijke zelf versmelten met de groep, wat hij identity fusion noemt. Zijn sterkste materiaal komt uit Libië in 2011: revolutionairen die samen aan het front hadden gestaan, voelden zich sterker versmolten met hun bataljon dan met hun eigen familie. Wie ooit een slechte trainingsweek met een paar mensen heeft overleefd, kent de miniatuurversie.

Het organisme zonder boekhouder

Tot zover lijkt het een psychologisch weetje. Het wordt interessanter wanneer je vraagt wie die herwaardering eigenlijk uitvoert. Het voor de hand liggende antwoord is dat de persoon zichzelf een verhaal vertelt om de pijn te verantwoorden. Dat antwoord veronderstelt een boekhouder die beide posten kent, het tekort ziet en de cijfers bijstelt. De data wijzen een andere kant op. Matthew Lieberman en collega’s lieten in 2001 zien dat mensen met ernstig geheugenverlies na een keuze hun voorkeur net zo goed bijstellen als gezonde proefpersonen, terwijl ze zich de keuze zelf niet meer herinnerden. Louisa Egan, Laurie Santos en Paul Bloom vonden in 2007 hetzelfde patroon bij vierjarigen en bij kapucijnapen. Een aap die zichzelf een verhaal vertelt over zijn karakter: dat beeld klopt niet, en toch stelt hij zijn voorkeur bij.

Dat steunt het mensbeeld waar deze essays steeds op terugkomen: een organisme zonder bestuurder achter het stuur. De herwaardering gebeurt, en het verhaal over “echte training” komt achteraf, als persbericht van een beslissing die niemand nam. De jongen op de mat is geen held die koos voor discipline, en ook geen dwaas die zich liet inpalmen. Hij is een systeem dat een onomkeerbare kost heeft verwerkt op de enige manier die het kent.

Eerlijkheid vraagt hier wel een kanttekening, want het bewijs is minder massief dan het lijkt. Keith Chen en Jane Risen toonden in 2010 aan dat het klassieke vrije-keuzeparadigma, waar ook het amnesie-onderzoek op leunt, een statistisch artefact bevat: een deel van de “verschuiving” zit al in de oorspronkelijke voorkeur. Latere studies met betere opzetten vinden het effect nog wel, maar kleiner. Het mechanisme staat dus overeind, alleen op minder brede schouders dan de leerboeken suggereren.

De groep is niet gek

Nu de echte tegenwerping, en die komt uit de economie. Laurence Iannaccone vroeg zich in 1992 af waarom strenge kerken het beter doen dan rekkelijke, terwijl ze hun leden meer kosten: geen alcohol, vreemde kleding, verplichte diensten, sociale isolatie. Zijn antwoord was speltheoretisch. Een groep die collectieve goederen levert (steun, netwerk, troost) trekt meelifters aan, en een hoge toegangsprijs filtert die eruit. Wie bereid is zich te laten stigmatiseren, is waarschijnlijk ook bereid te betalen wanneer het ertoe doet. Richard Sosis en Eric Bressler telden in 2003 de negentiende-eeuwse Amerikaanse communes na: religieuze communes met meer dure verplichtingen bestonden langer. Bij seculiere communes hielp het niet. Aldo Cimino vond in 2011 dat ontgroening harder is in groepen waar een nieuwkomer veel kan halen voordat hij iets teruggeeft.

Dat haalt een flinke hap uit het woord “onzinnig”. Op groepsniveau is de ontgroening een slim ontworpen filter. Een sportschool die beginners de eerste maand afdroogt, houdt wie blijft en verliest wie toch maar drie keer zou komen. Dat is geen dwaling, dat is selectie met bloed als betaalmiddel.

De onzin zit een verdieping lager, en hij zit hardnekkig. Het filter verklaart waarom de groep de prijs vraagt. Het verklaart niet waarom het lid, eenmaal binnen, de groep hoger gaat waarderen dan ze verdient, en waarom hij de prijs blijft verdedigen als hij hem zelf nooit meer hoeft te betalen. Daar neemt de dissonantie het over van de speltheorie. De oud-gediende die de ontgroening het hardst verdedigt, wint er niets meer mee: hij is al binnen. Hij verdedigt niet de groep, hij verdedigt zijn eigen bonnetje. Daarom zijn het altijd de ouderejaars die “het hoort erbij” zeggen, de oude garde die “vroeger was het harder” mompelt. Een norm die door de slachtoffers wordt gehandhaafd, is de duurzaamste norm die er bestaat. “De handhaver die het zelf haat” liet hetzelfde zien vanaf een andere kant.

Wie weg is, telt niet mee

Dan de zwakste plek in mijn eigen verhaal. Het Nederlandse veldwerk is opvallend minder enthousiast dan het Amerikaanse lab. Hein Lodewijkx en Jan Syroit onderzochten in de jaren negentig echte ontgroeningen bij Nederlandse studentenverenigingen en vonden niet dat een zwaardere ontgroening leidde tot meer aantrekking tot de groep. Ze vonden vooral een sterkere behoefte aan aansluiting tijdens de ontgroening zelf: de angst drijft de nieuwkomers naar elkaar toe, niet naar de vereniging. Keating en collega’s kwamen in 2005 tot iets vergelijkbaars. Ontgroening maakt nieuwkomers vooral afhankelijk van de groep, wat iets anders is dan loyaal.

En er speelt een selectie-effect dat elk verhaal over pijn als bindmiddel ondermijnt: wie de eerste maand op de mat niets vond, is er niet meer. De loyale veteraan die je in de kleedkamer spreekt, is een overlevende. Hij bewijst dat pijn trouw maakt ongeveer zoals een lottowinnaar bewijst dat loten loont. In het lab vang je dat op met willekeurige toewijzing; in de sportschool, het corps en de kazerne kan dat niet. Wie de klappen als karaktervormend presenteert, doet dat voor een publiek waaruit de mensen die het tegendeel ervoeren al zijn vertrokken.

Mijn conclusie is niet dat het effect niet bestaat. Ze is dat het effect waarschijnlijk kleiner is dan de veteraan denkt en groter dan hij toegeeft: kleiner als oorzaak van trouw, groter als oorzaak van zijn verdediging van de traditie.

Van wie is die trouw?

Terug naar de drie vragen uit de mail.

De man die een half jaar is afgedroogd, verdedigt zijn club feller omdat hij meer heeft betaald en die rekening niet kan terugsturen. Zijn brein heeft de waarde van de club aangepast aan de prijs, en dat gebeurde zonder dat hij erbij was. De proefles-man heeft niets te verantwoorden en kan daarom eerlijk zijn.

De oud-leden verdedigen de ontgroening het hardst omdat zij het meest te verliezen hebben bij de conclusie dat ze nergens voor nodig was. Wie toegeeft dat het overbodig was, geeft toe dat zijn eigen pijn zinloos was. Dat is een prijs die bijna niemand betaalt, dus wordt de traditie doorgegeven als een erfstuk dat niemand mooi vindt en niemand durft weg te gooien.

Van wie is die trouw dan? Voor een deel van jou, want je organisme maakte haar. Voor een deel van de groep, want de groep ontwierp de prijs en wist, zonder het ooit te hoeven weten, dat jij de rest zou doen. Iannaccone laat zien dat de groep niet gek is. Aronson laat zien dat het lid wel een beetje gek wordt. Samen leveren ze iets wat geen van beide los kan: een filter dat zichzelf onderhoudt, omdat de mensen die erdoor zijn gekomen het verdedigen.

Dat heeft een praktische kant voor iedereen die een groep runt of erin zit. Een trainer, een werkgever of een officier die frictie inbouwt bij de toegang, krijgt loyaliteit die hij niet heeft verdiend. Wie wil weten wat zijn club echt waard is, moet het niet vragen aan de man met de meeste littekens. Vraag het aan degene die de minste prijs betaalde en toch bleef. Hij heeft geen bonnetje om te verdedigen.

De bruine band die je net niet liet tappen, deed je trouwens geen plezier. Hij deed de club er een. Dat hij daarbij misschien ook zelf genoot, is een ander essay: “De rechter die zelf betaalt”.

Literatuur

Aronson, E. & Mills, J. (1959). The effect of severity of initiation on liking for a group. Journal of Abnormal and Social Psychology, 59, 177–181.
Bastian, B., Jetten, J. & Ferris, L. J. (2014). Pain as social glue: shared pain increases cooperation. Psychological Science, 25(11).
Chen, M. K. & Risen, J. L. (2010). How choice affects and reflects preferences: revisiting the free-choice paradigm. Journal of Personality and Social Psychology, 99(4).
Cimino, A. (2011). The evolution of hazing: motivational mechanisms and the abuse of newcomers. Journal of Cognition and Culture, 11. (Ook Cimino, Evolution and Human Behavior, 2013.)
Egan, L. C., Santos, L. R. & Bloom, P. (2007). The origins of cognitive dissonance: evidence from children and monkeys. Psychological Science, 18(11).
Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford University Press.
Gerard, H. B. & Mathewson, G. C. (1966). The effects of severity of initiation on liking for a group: a replication. Journal of Experimental Social Psychology, 2, 278–287.
Iannaccone, L. R. (1992). Sacrifice and stigma: reducing free-riding in cults, communes, and other collectives. Journal of Political Economy, 100(2).
Keating, C. F. e.a. (2005). Going to college and unpacking hazing: a functional approach to decrypting initiation practices among undergraduates. Group Dynamics, 9(2).
Lieberman, M. D., Ochsner, K. N., Gilbert, D. T. & Schacter, D. L. (2001). Do amnesics exhibit cognitive dissonance reduction? Psychological Science, 12(2).
Lodewijkx, H. F. M. & Syroit, J. E. M. M. (1997). Severity of initiation revisited: does severity of initiation increase attractiveness in real groups? European Journal of Social Psychology, 27.
Sosis, R. & Bressler, E. R. (2003). Cooperation and commune longevity: a test of the costly signaling theory of religion. Cross-Cultural Research, 37(2).
Whitehouse, H. & Lanman, J. A. (2014). The ties that bind us: ritual, fusion, and identification. Current Anthropology, 55(6).
Whitehouse, H., McQuinn, B., Buhrmester, M. & Swann, W. B. (2014). Brothers in arms: Libyan revolutionaries bond like family. PNAS, 111(50).
Xygalatas, D. e.a. (2013). Extreme rituals promote prosociality. Psychological Science, 24(8).