Geachte lezer,

Bijgaand een nieuw essay: Sterven voor een Verhaal. Waarom de mens een vijand nodig heeft.

Het begint bij een biologische anomalie. Een gazelle sterft voor niets. Een wolf sterft voor zijn roedel. Een mens sterft voor een vlag. Dat laatste is niet vanzelfsprekend, en de vraag waarom dat zo is leidt naar iets ongemakkelijks.

Het essay gaat over de functie van vijandbeelden, over de manier waarop verhalen mensen binden en mobiliseren, en over de paradox dat precies het mechanisme dat beschaving mogelijk maakte ook verantwoordelijk is voor haar grootste rampen. De piramides en Auschwitz komen voort uit hetzelfde vermogen.

De moderne lezer die denkt dat dit hem niet aangaat, vergist zich. De psychologie is niet veranderd. Alleen de verpakking.

Met vriendelijke groet,

Peter Koopman

Sterven voor een Verhaal

Waarom de mens een vijand nodig heeft

Een gazelle sterft voor niets.

Een wolf sterft voor zijn roedel.

Een mens sterft voor een vlag.

Dat laatste is biologisch gezien merkwaardig. Miljoenen jaren leefden onze voorouders als kwetsbare primaten op een gevaarlijke planeet, zonder klauwen, gif of pantserplaten. Een mens van zestig kilo vormt voor vrijwel ieder middelgroot roofdier een haalbare maaltijd. Toch slaagde deze relatief zwakke aap erin de dominante soort op aarde te worden.

De verklaring wordt meestal gezocht in intelligentie. Dat is slechts gedeeltelijk waar. Individuele intelligentie verklaart niet waarom miljarden mensen die elkaar nooit ontmoet hebben dezelfde wetten volgen, dezelfde symbolen respecteren, dezelfde verhalen geloven, en soms bereid zijn voor die verhalen te sterven.

De werkelijke kracht van de mens ligt in zijn vermogen gezamenlijk ficties te creëren en vervolgens te doen alsof die ficties werkelijk bestaan. Goden. Naties. Mensenrechten. Geld. Markten. Rassen. Klassenstrijd. Al deze zaken hebben één eigenschap gemeen: ze bestaan uitsluitend in de menselijke verbeelding.

Een chimpansee ziet een stuk papier. Een mens ziet een bankbiljet. Het verschil lijkt klein. Het vormt de basis van de beschaving.

De mens leeft niet alleen in een fysieke werkelijkheid maar ook in een symbolische werkelijkheid, en juist die symbolische werkelijkheid blijkt uiteindelijk machtiger dan de fysieke. Mensen zijn bereid te werken voor geld dat slechts een afspraak is. Bereid te doden voor grenzen die alleen op kaarten bestaan. Bereid te sterven voor ideeën die niemand ooit heeft kunnen vastpakken. Dat is geen afwijking van de menselijke natuur. Dat is de menselijke natuur.

Het samenwerkingsprobleem

Een individu is zwak. Een groep is sterk. Een enkele mens kan weinig uitrichten tegen een mammoet of een rivaliserende stam; tien mensen kunnen dat wel. Samenwerking vergroot de overlevingskansen, maar creëert onmiddellijk een tweede probleem: hoe houd je de groep bijeen?

Biologie biedt daarvoor een aantal oplossingen. Familiebanden, wederkerigheid, status, angst, loyaliteit. Maar naarmate groepen groter worden, verliezen deze mechanismen hun effectiviteit. Je kunt een familie van twintig kennen, een dorp van tweehonderd nog enigszins. Een samenleving van miljoenen mensen vereist iets anders. Zij vereist een verhaal.

Een gedeelde fictie. Een collectieve illusie. Een gemeenschappelijke betekenis. Dat verhaal vormt de lijm die onbekenden aan elkaar bindt, en zoals iedere timmerman weet: hoe groter de constructie, hoe sterker de lijm moet zijn.

De geschiedenis laat zien dat er één ingrediënt bestaat dat vrijwel altijd werkt.

De vijand als ontwerp

Niets verenigt mensen sneller dan een bedreiging. Wanneer een groep zich bedreigd voelt, verdwijnen interne verschillen opmerkelijk snel. Politieke tegenstanders vinden elkaar. Buren die elkaar jarenlang negeerden worden kameraden. Mensen die gisteren nog ruzie maakten staan vandaag schouder aan schouder.

De vijand creëert een wij. Zonder vijand geen wij.

Dat mechanisme is diep verankerd in onze evolutionaire geschiedenis. Gedurende honderdduizenden jaren betekende een vreemde groep vaak een reëel gevaar. Voedsel, territorium, partners en veiligheid waren schaars; wantrouwen was vaak een verstandige strategie. Onze hersenen dragen nog altijd de littekens van die geschiedenis. Het onderscheid tussen vriend en vijand vormt een van de meest basale categorieën waarmee het brein de werkelijkheid organiseert.

Dat verklaart waarom politieke bewegingen, religies en ideologieën vrijwel altijd een tegenstander produceren. Een ketter. Een ongelovige. Een kapitalist. Een immigrant. Een elite. Een samenzweerder. De specifieke invulling verandert voortdurend; het mechanisme blijft hetzelfde. Wie een vijand definieert, creëert automatisch een gemeenschap. Wie angst organiseert, organiseert samenwerking.

Dat klinkt cynisch. Maar cynisme is soms niets anders dan een onaangename beschrijving van de werkelijkheid.

Sterven voor abstracties

De twintigste eeuw levert hiervoor een bijna groteske hoeveelheid bewijsmateriaal. Miljoenen mensen marcheerden vrijwillig richting loopgraven, slagvelden en concentratiekampen, niet omdat zij daar persoonlijk voordeel van verwachtten; velen wisten dat zij waarschijnlijk zouden sterven. Toch gingen ze.

Ideeën kunnen krachtiger worden dan instincten. Betekenis kan sterker worden dan angst. Groepsidentiteit wordt soms belangrijker dan individueel voortbestaan. Daarmee komen we bij de meest opmerkelijke eigenschap van de mens: het vermogen voor abstracties te sterven.

Een wolf verdedigt zijn territorium. Een beer verdedigt zijn voedsel. Een mens verdedigt een verhaal. Dat verhaal hoeft niet eens waar te zijn. Het hoeft alleen geloofwaardig genoeg te zijn.

De rekensom van de dood

Religies begrepen dit mechanisme vroeg. Wanneer het leven eindig is, vormt de dood een probleem. Een soldaat die sterft, verliest immers alles, tenzij de dood geen einde blijkt te zijn. Plotseling verandert de rekensom: een eindig leven wordt ingeruild voor een oneindige beloning, een tijdelijke opoffering voor eeuwige winst.

Vanuit evolutionair perspectief is dit een meesterlijke psychologische constructie, niet omdat het waar of onwaar is, maar omdat het motiveert. Het verlaagt de kosten van zelfopoffering. Wie gelooft dat achter de dood een beloning wacht, ervaart de dood anders dan iemand die haar als definitief einde beschouwt.

Maar religie bezit geen monopolie op dit mechanisme. Nationalisme doet iets vergelijkbaars: men leeft voort in de natie, in de geschiedenis, in de herinnering van toekomstige generaties. Communistische revoluties deden hetzelfde; fascistische bewegingen eveneens. Het object verandert, de structuur blijft identiek. Steeds opnieuw wordt de individuele mens gevraagd zichzelf ondergeschikt te maken aan iets groters: God, Volk, Geschiedenis, Revolutie, Planeet.

De antropoloog Ernest Becker stelde in The Denial of Death (1973) dat vrijwel de gehele menselijke cultuur kan worden begrepen als een poging de dood te overstijgen. Achter veel ideologieën schuilt uiteindelijk dezelfde belofte: je zult sterven, maar jouw verhaal niet. Voor veel mensen blijkt dat voldoende.

De paradox van de soort

De grootste bedreiging voor de mens is niet de leeuw, de haai of de wolf. De grootste bedreiging voor de mens is de mens zelf, niet ondanks zijn vermogen tot samenwerking, maar juist dankzij dat vermogen.

Een orkaan vernietigt een stad zonder bedoeling. Een aardbeving kent geen ideologie. Een mens wel. Wanneer miljoenen mensen hun gedrag coördineren rond een gezamenlijk verhaal, ontstaat een kracht die geen enkel dier kan evenaren. De piramides. De kathedralen. De ruimtevaart. Maar ook Auschwitz, de Goelag, de loopgraven van de Somme. Industriële vernietiging is uiteindelijk niets anders dan industriële samenwerking.

Dat is de paradox van onze soort. Onze grootste prestaties en onze grootste misdaden komen voort uit hetzelfde mechanisme. Dezelfde cognitieve vermogens die een chirurg in staat stellen een harttransplantatie uit te voeren, stellen een ingenieur in staat een kruisraket te bouwen. Dezelfde sociale organisatie die een ziekenhuis mogelijk maakt, maakt ook een concentratiekamp mogelijk. Samenwerking is moreel neutraal; zij vergroot slechts menselijke mogelijkheden. De richting wordt bepaald door het verhaal.

En verhalen zijn gevaarlijke dingen. Ze kunnen mensen inspireren tot grootse daden. Ze kunnen mensen ook veranderen in enthousiaste uitvoerders van verschrikkelijke ideeën. De geschiedenis leert dat gewone mensen onder uitzonderlijke omstandigheden tot bijna alles in staat zijn, niet omdat zij monsters zijn, maar omdat zij mensen zijn.

Dezelfde psychologie, andere verpakking

Het is verleidelijk te denken dat wij immuun zijn voor dergelijke processen. Dat wij rationeler, beter geïnformeerd of kritischer zijn dan onze voorouders. De werkelijkheid biedt weinig steun voor dat optimisme.

Waar vroeger priesters preekten, spreken nu influencers. Waar vroeger koningen propaganda verspreidden, doen nu algoritmen dat. Waar vroeger dorpspleinen bestonden, bestaan nu sociale media. De onderliggende psychologie is vrijwel identiek gebleven. Ook vandaag worden vijanden gecreëerd, groepen gemobiliseerd, mensen overtuigd dat de wereld gered kan worden wanneer slechts de juiste tegenstander wordt verslagen.

Het menselijk brein blijkt opmerkelijk ontvankelijk voor dergelijke boodschappen, mogelijk omdat ze aansluiten bij iets ouds. De behoefte ergens bij te horen. De behoefte betekenis te ervaren. De behoefte deel uit te maken van iets dat groter lijkt dan onszelf. Dat verlangen heeft beschaving mogelijk gemaakt. Het heeft ook ontelbare begraafplaatsen gevuld.

Conclusie

De mens werd niet de dominante soort omdat hij de sterkste was. Hij werd dominant omdat hij verhalen kon vertellen, verhalen die samenwerking mogelijk maakten, onbekenden verbonden, beschavingen bouwden. Maar dezelfde verhalen creëerden ook vijanden. En zodra een vijand verschijnt, verandert samenwerking gemakkelijk in vernietiging.

De mens is geen rationeel dier dat soms gelooft. Hij is een gelovend dier dat soms rationeel denkt. Een organisme dat voortdurend betekenis zoekt en bereid is daar een hoge prijs voor te betalen: soms een fortuin, soms zijn vrijheid, soms zijn kinderen.

Mensen sterven zelden voor de waarheid. Mensen sterven voor verhalen waarvan zij geloven dat ze waar zijn. Dat onderscheid is misschien wel de belangrijkste les die de geschiedenis te bieden heeft, en ook de meest genegeerde.

Kritische kanttekeningen en aanvullende literatuur

Het verhaalmodel is aantrekkelijk maar heeft ook zwakke plekken.

Niet alle geweld is ideologisch. Veel conflict is banaal: territorium, voedsel, water, gepercipieerde belediging. Het zoeken naar ‘het verhaal’ achter elk conflict riskeert een intellectualisering die de materiële oorzaken onderschat. Jared Diamond wijst in Guns, Germs, and Steel (1997) op geografische en ecologische determinanten die weinig met narratief te maken hebben.

De vijand als spiegel. Vijandbeelden zeggen doorgaans meer over de groep die ze construeert dan over de groep waarop ze worden geprojecteerd. Carl Schmitt definieerde het politieke in Das Begriff des Politischen (1932) als de onderscheiding vriend-vijand, maar zijn theorie verklaart het bestaan van de vijand niet; ze beschrijft slechts de structuur ervan.

Heroisme versus manipulatie. Niet iedereen die sterft voor een verhaal is bedrogen. Sommigen kiezen bewust en met kennis van zaken. Het onderscheid tussen manipulatie en oprechte overtuiging is moreel en empirisch lastig te maken.

Harari’s kantelpunt. In Sapiens (2011) beschrijft Yuval Noah Harari de cognitieve revolutie als het moment waarop de mens ficties kon delen. Zijn these is immens populair, maar ook omstreden: hij neigt naar teleologie en onderschat de rol van materiële en ecologische factoren.

Terror Management Theory (TMT). Jeff Greenberg, Sheldon Solomon en Tom Pyszczynski bouwden Beckers werk uit tot een empirisch testbaar psychologisch model. Honderden experimenten suggereren dat herinnering aan de eigen sterfelijkheid mensen aanzet tot sterkere identificatie met de eigen groep en agressie richting outgroups. De effectgroottes zijn bescheiden maar consistent.

Literatuur

• Harari, Y.N. (2011). Sapiens: A Brief History of Humankind. Harvill Secker.
• Becker, E. (1973). The Denial of Death. Free Press.
• Schmitt, C. (1932). Der Begriff des Politischen. Duncker & Humblot.
• Diamond, J. (1997). Guns, Germs, and Steel. Norton.
• Greenberg, J., Solomon, S. & Pyszczynski, T. (2015). The Worm at the Core: On the Role of Death in Life. Random House.
• Pinker, S. (2011). The Better Angels of Our Nature. Viking.
• Milgram, S. (1974). Obedience to Authority. Harper & Row.
• Zimbardo, P. (2007). The Lucifer Effect. Random House.
• Cialdini, R. (1984). Influence: The Psychology of Persuasion. Harper Business.
• Tajfel, H. & Turner, J.C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W.G. Austin & S. Worchel (Eds.), The Social Psychology of Intergroup Relations. Brooks/Cole.
• Dawkins, R. (1976). The Selfish Gene. Oxford University Press.
• Wilson, E.O. (2012). The Social Conquest of Earth. Liveright.