Geachte lezer,

Bijgaand mijn nieuw essay: Aantrekkingskracht. De onzichtbare krachten tussen organismen.

Het onderwerp is alledaags en tegelijk bijna nooit goed uitgelegd. Iedereen kent het gevoel. Vrijwel niemand weet wat er werkelijk gebeurt.

Het essay gaat niet over romantiek. Het gaat over wat het organisme doet wanneer het een ander organisme waarneemt, welke signalen worden verwerkt, hoe snel dat gaat, en hoe weinig het bewustzijn daar achteraf over te zeggen heeft. De evolutionaire biologie, de neurowetenschappen en de sociale psychologie geven een consistent beeld. Dat beeld is minder vleiend dan de populaire voorstelling, en interessanter.

Het essay bevat ook een aantal kritische kanttekeningen bij het evolutionaire kader zelf, want een verklaringsmodel dat alles verklaart, verklaart niets.

Met vriendelijke groet,

Peter Koopman

Aantrekkingskracht

De onzichtbare krachten tussen organismen

Je kunt aantrekkingskracht niet zien. Een magneet op tafel trekt een andere magneet aan of stoot hem af, maar de kracht zelf blijft onzichtbaar. Alleen de gevolgen zijn zichtbaar. Hetzelfde met zwaartekracht: niemand heeft die ooit gezien. We zien de appel vallen.

Bij mensen en andere dieren lijkt iets vergelijkbaars te bestaan. Twee individuen ontmoeten elkaar en er gebeurt iets. Soms ontstaat direct interesse, nieuwsgierigheid, verlangen. Soms ontstaat afkeer of onverschilligheid. De betrokkenen ervaren dit als vanzelfsprekend en spreken over een klik, chemie, een vonk of liefde op het eerste gezicht.

Maar wat gebeurt hier werkelijk? Is aantrekkingskracht een spirituele verbinding? Een kwestie van hormonen? Of is het simpelweg een organisme dat signalen waarneemt die nuttig kunnen zijn voor zijn eigen voortbestaan?

De werkelijkheid is minder romantisch dan de populaire voorstelling. Ze is ook veel interessanter.

Het organisme als opportunist

Vanuit evolutionair perspectief heeft aantrekkingskracht een functie. Een organisme zonder voorkeuren maakt willekeurige keuzes. Een organisme dat onderscheid kan maken tussen gunstig en ongunstig vergroot zijn kansen op overleving en voortplanting.

Honger trekt richting voedsel. Pijn stuurt weg van beschadiging. Seksuele aantrekkingskracht stuurt richting voortplantingspartners. Sociale aantrekkingskracht stuurt richting bondgenoten. Het gevoel van aantrekkingskracht is geen doel op zichzelf; het is een stuurmechanisme.

De natuur geeft geen opdrachten. Ze geeft gevoelens. Dat werkt efficiënter.

Een man hoeft niet bewust te berekenen dat een vrouw mogelijk gezonde nakomelingen kan voortbrengen. Het volstaat dat hij haar aantrekkelijk vindt. Een vrouw hoeft geen genetische analyse uit te voeren om vast te stellen of een man beschikt over middelen, status of competenties. Het volstaat dat zij zich tot hem aangetrokken voelt. Het gevoel is de verpakking; de functie zit eronder.

Aantrekkingskracht zit niet in de ander

Een veelgemaakte fout is te denken dat aantrekkelijkheid een eigenschap van een persoon is. Dat is slechts gedeeltelijk waar.

Een individu bezit kenmerken die aantrekkingskracht kunnen oproepen, maar aantrekkingskracht ontstaat in de waarnemer. Dezelfde persoon die door de één als onweerstaanbaar wordt ervaren, laat een ander volledig koud. Aantrekkingskracht zit niet in het object, maar in de interactie tussen signaal en ontvanger. Zoals een radiozender geen muziek produceert zonder een radio die het signaal opvangt.

Er bestaat geen universeel aantrekkelijk persoon. Er bestaan eigenschappen die in bepaalde omstandigheden en bij bepaalde waarnemers aantrekkingskracht oproepen. Dat onderscheid klinkt academisch, maar het heeft vergaande consequenties voor hoe je naar verliefdheid, afwijzing en seksuele voorkeur kijkt.

De taal van signalen

Het organisme verzamelt voortdurend informatie, veel meer dan het bewustzijn beseft. Gezichtssymmetrie, lichaamsbouw, beweging, stemgeluid, lichaamshouding, geur, mimiek, zelfvertrouwen, status, dominantie, populariteit. Al deze kenmerken vormen signalen, en de meeste worden razendsnel en grotendeels onbewust verwerkt.

Binnen enkele seconden vormen mensen al een eerste oordeel over betrouwbaarheid, competentie en sociale waarde van een onbekende. Dat oordeel is niet noodzakelijk juist. Het brein is niet geëvolueerd om gelijk te hebben; het is geëvolueerd om snel te reageren. Wie in de savanne te lang nadacht over de vraag of die schaduw een leeuw was, maakte geen kinderen meer.

Kahneman beschreef dit al nauwkeurig in Thinking, Fast and Slow (2011): het snelle, associatieve systeem domineert de eerste indruk. Het trage, analytische systeem komt er later bij, en vult dan meestal slechts in waarom de eerste indruk klopte. Dat is geen redeneren; dat is rationaliseren.

De verborgen invloed van geur

Mensen beschouwen zichzelf graag als rationele, visueel georiënteerde wezens. Toch speelt geur waarschijnlijk een grotere rol dan de meeste mensen beseffen of willen toegeven.

Onderzoek naar het Majoor Histocompatibiliteitscomplex (MHC) suggereert dat lichaamsgeur informatie bevat over genetische eigenschappen van het immuunsysteem. Individuen blijken vaak voorkeur te hebben voor lichaamsgeuren van personen met MHC-kenmerken die verschillen van hun eigen kenmerken. Meer genetische variatie kan leiden tot een sterker immuunsysteem bij nakomelingen; het organisme ‘kiest’ dus als het ware op basis van complementariteit, zonder dat dit bewust gebeurt.

Bekende studies lieten vrouwen aan T-shirts ruiken die door mannen waren gedragen, zonder dat de vrouwen de mannen kenden. De voorkeur bleek consistent gerelateerd aan genetische variatie in het immuunsysteem, niet aan parfum of gewoonten. De romantische dichter spreekt over een onweerstaanbare geur. De bioloog spreekt over chemische informatie. Beide beschrijven hetzelfde verschijnsel.

Relevant detail: bij vrouwen die anticonceptiepillen gebruiken, draait deze voorkeur soms om. De pil simuleert een zwangerschapsstatus, en dan verschuift de voorkeur richting genetisch vergelijkbare mannen, mogelijk omdat vertrouwde verwanten in die toestand meer steun boden. Evolutie is pragmatisch en weinig sentimenteel.

Status als biologisch hulpmiddel

Mensen voelen zich niet uitsluitend aangetrokken tot fysieke kenmerken. Status speelt een rol, en dat is geen exclusief menselijk verschijnsel. Bij veel sociale diersoorten genieten dominante individuen meer aandacht, invloed en voortplantingskansen.

Status functioneert als een samenvatting van succes. Een individu met invloed beschikt vaak over middelen, kennis, bescherming of sociale steun. Het organisme hoeft niet alle details te analyseren; status fungeert als een snel herkenbaar signaal. Dat verklaart waarom beroemdheden, leiders en succesvolle ondernemers aantrekkelijker worden gevonden dan hun objectieve fysieke kenmerken alleen zouden voorspellen.

Geoffrey Miller beschrijft in The Mating Mind (2000) hoe culturele prestaties, humor, creativiteit en taalvermogen functioneren als ‘fitness indicators’; signalen die laten zien dat het organisme over surplus beschikt, over energie die niet opging aan louter overleven. Een man die een goed verhaal kan vertellen, jazz speelt of een zaal laat lachen, straalt iets uit dat dieper reikt dan de inhoud van het verhaal of de muziek zelf.

Mensen worden niet alleen aangetrokken door wie iemand is. Ze worden aangetrokken door wat iemand vertegenwoordigt. Dat maakt de aantrekkingskracht van macht ook enigszins onstuitbaar, ongeacht hoe onprettig dat politiek of moreel voelt.

Het bewustzijn komt achteraf

Een ongemakkelijke conclusie uit veel psychologisch onderzoek is dat bewuste verklaringen vaak achteraf worden geconstrueerd. Het gevoel ontstaat eerst; de verklaring volgt later.

Mensen zeggen: ‘Ik viel op haar vanwege haar intelligentie.’ Of: ‘Ik hou van zijn humor.’ Of: ‘Ze begrijpt mij.’ Dat kunnen oprechte observaties zijn. Maar ze beschrijven zelden de oorzaak van de aantrekkingskracht; ze beschrijven de rechtvaardiging ervan. Het organisme reageert, en het bewustzijn schrijft vervolgens het verhaal.

Jonathan Haidt vergelijkt dit in The Happiness Hypothesis (2006) met een rijder op een olifant: de olifant (het onbewuste) gaat zijn eigen gang, en de rijder (het bewuste) vertelt achteraf een verhaal over waar ze naartoe gingen en waarom. De mens is minder de auteur van zijn gevoelens dan hij graag denkt. Vaker is hij de woordvoerder ervan.

Dat is geen reden voor nihilisme. Het is wel een reden voor bescheidenheid over de verklaringen die we onszelf geven.

De aantrekkingskracht van nut

Betekent dit dat aantrekkingskracht uiteindelijk neerkomt op eigenbelang? Dat hangt af van de definitie.

Wanneer men eigenbelang beperkt tot geld, macht of seks, is het antwoord nee. Wanneer men eigenbelang definieert als alles wat de kwaliteit van het bestaan vergroot, wordt het antwoord ingewikkelder. Mensen voelen zich aangetrokken tot degenen die veiligheid bieden, erkenning geven, status verhogen, eenzaamheid verminderen of het leven aangenamer maken. Dat hoeft niet bewust te gebeuren. Een organisme hoeft niet te weten waarom iets waardevol voelt; het hoeft slechts te ervaren dat het waardevol is.

Robert Cialdini beschreef in Influence (1984) hoe sociale bewustwording, reciprociteit en associatie de perceptie van aantrekkelijkheid kunnen versterken. Iemand die jou eerder een plezier heeft gedaan, wordt aantrekkelijker. Iemand in de buurt van aantrekkelijke anderen profiteert van hun uitstraling. Het organisme is opportunistisch en kent weinig idealen.

Dat klinkt cynisch. Het is vooral nauwkeurig.

De grote illusie

Misschien is de hardnekkigste illusie dat aantrekkingskracht een mysterieuze eigenschap van de ander zou zijn, iets wat die ander ‘heeft’ of ‘uitstraalt’ als een persoonlijke eigenschap. Aantrekkingskracht ontstaat in de ontmoeting tussen twee organismen. Het ene zendt signalen uit; het andere interpreteert die signalen. Wanneer de interpretatie positief uitvalt, ontstaat wat wij aantrekkingskracht noemen.

Geen magie, geen kosmisch plan, geen onzichtbare liefdesgod die pijlen afschiet. Maar ook geen simpele samenvatting van hormonen. Aantrekkingskracht is informatie die door miljoenen jaren evolutie betekenis heeft gekregen; de subjectieve ervaring van een organisme dat signalen waarneemt die mogelijk relevant zijn voor zijn overleving, voortplanting of sociale positie.

De dichter noemt het een wonder. De bioloog noemt het adaptatie. Het organisme maakt zich daar niet druk om. Dat voelt slechts een richting, en volgt haar.

Kritische kanttekeningen en aanvullende literatuur

Het evolutionaire kader is verklarend, maar niet almachtig. Een paar punten verdienen aandacht:

Culturele variatie. Wat als aantrekkelijk geldt, verschilt sterk per cultuur en historische periode. De evolutionaire basisprincipes lijken stabiel, maar de invulling ervan is plastisch. Pinker bespreekt dit in The Blank Slate (2002): niet alles is aangeboren, maar ook niet alles is sociaal geconstrueerd.

Sekseverschillen. De theorie voorspelt asymmetrie tussen mannen en vrouwen in wat ze aantrekkelijk vinden, omdat de reproductieve investering verschilt. Vrouwen investeren meer (zwangerschap, borstvoeding), en selecteren dus strikter. Mannen investeren minder en selecteren breder. Deze asymmetrie is empirisch goed gedocumenteerd, maar de mate verschilt per context.

Oversimplificatie van MHC-onderzoek. De geurstudies zijn herhaaldelijk gerepliceerd, maar de effectgroottes zijn bescheiden. Geur speelt een rol; het is geen hoofdrol. Wie denkt dat hij op basis van geur de perfecte partner kan aanwijzen, verwart signaal met ruis.

Halo-effect en bias. De eerste indruk is machtig en hardnekkig. Aantrekkelijke mensen worden beoordeeld als intelligenter, betrouwbaarder en competenter, ongeacht bewijs. Dat levert aantoonbaar onrechtvaardige uitkomsten op in rechtbanken, arbeidsmarkten en politiek. Schoonheid loont, maar dit is een marktfout, geen bewijs van kwaliteit.

Neurobiologie van verliefdheid. Helen Fisher beschrijft in Why We Love (2004) drie neurologisch onderscheidbare systemen: lust (testosteron, oestrogeen), romantische aantrekkingskracht (dopamine, norepinefrine), en gehechtheid (oxytocine, vasopressine). Ze kunnen onafhankelijk van elkaar opereren, wat veel menselijk ongeluk verklaart.

Literatuur

• Dawkins, R. (1976). The Selfish Gene. Oxford University Press.
• Miller, G. (2000). The Mating Mind. Doubleday.
• Fisher, H. (2004). Why We Love. Henry Holt.
• Pinker, S. (2002). The Blank Slate. Viking.
• Cialdini, R. (1984). Influence: The Psychology of Persuasion. Harper Business.
• Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.
• Haidt, J. (2006). The Happiness Hypothesis. Basic Books.
• Cartwright, J. (2000). Evolution and Human Behavior. MIT Press.
• Barkow, J., Cosmides, L. & Tooby, J. (1992). The Adapted Mind. Oxford University Press.
• Wedekind, C. et al. (1995). MHC-dependent mate preferences in humans. Proceedings of the Royal Society B.
• Sapolsky, R. (2017). Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst. Penguin Press.
• Zahavi, A. (1975). Mate selection: A selection for a handicap. Journal of Theoretical Biology.