Beste lezer,

Hierbij het essay over de handel in geleende autoriteit: waarom we succesverhalen laten verkopen zonder ooit de rekening te checken. Drie casus: Mark Tuitert en zijn stoïcijnse bestsellers, Tony Blauer als internationale tegenhanger in de zelfverdedigingswereld, en Michael Pilarczyk als binnenlands voorbeeld van een ander mechanisme, het bekeringsverhaal in plaats van geleende status. Onderbouwing komt uit de consumentenpsychologie, de sociale psychologie van geloofssystemen en het onderzoek naar waarom zelfhulp blijft verkopen terwijl het zelden iets verandert.

Slot bevat een coda die Kornbluths The Marching Morons naast Neil Postman zet: niet de bevolking wordt dommer, het medium wint van de inhoud. Literatuurlijst en een uitgebreide linklijst naar de onderliggende rapporten en artikelen zitten achterin.

 

Groet,

Peter Koopman

 

Op de snelbinder: de handel in geleende autoriteit

Mark Tuitert stond in 2010 op het ijs in Vancouver, greep olympisch goud op de 1500 meter, en dacht naar eigen zeggen niet aan de tijd maar aan Epictetus. Twaalf jaar later verscheen DRIVE: train je stoïcijnse mindset, tien lessen gedestilleerd uit Seneca en Marcus Aurelius, en het boek verkocht binnen enkele weken tienduizenden exemplaren. Er kwam een vervolg, FLOW, en een spreekbeurtenpraktijk waarin Tuitert bedrijven leert kalm te blijven onder druk. Niemand vraagt zich hardop af waarom een schaatser gezaghebbend is over hoe je met tegenslag omgaat. Dat is precies het probleem. Zijn gezag komt van het ijs, niet uit een filosofieboek, en het publiek koopt die overdracht zonder ooit de rekening te controleren.

De marketingwetenschapper Grant McCracken beschreef dit mechanisme in 1989 als meaning transfer: een bekende persoon draagt culturele betekenis uit het ene domein over naar het andere, en consumenten nemen die overdracht voor waar aan zonder inhoudelijke toets. Edward Thorndike had het probleem al in 1920 blootgelegd als halo-effect: wie in één opzicht knap oogt, krijgt gratis krediet in andere, volledig ongerelateerde opzichten. Een medaille zegt iets over beenkracht en pijngrens op het ijs. Zij zegt niets over of iemand de Discourses van Epictetus heeft begrepen. Tony Blauer speelt hetzelfde spel in de zelfverdedigingswereld met zijn SPEAR System, verkocht als een ‘gehackte’ overleveringsreflex van tachtigduizend jaar oud, verpakt in neurowetenschappelijke taal over de startle-flinch respons. Leger en politie kopen het, niet omdat de fysiologie fout is, maar omdat wetenschappelijk klinkende taal harder verkoopt dan een simpele vuistregel.

Michael Pilarczyk levert een derde, en eigenlijk interessantere smaak van hetzelfde fenomeen, want zijn autoriteit komt nergens uit een extern domein. Hij was dj bij Radio 538 en TMF, ruilde de draaitafel in voor het spreekgestoelte, en verkocht met Master Your Mindset uit 2016 uiteindelijk meer dan tweehonderdduizend exemplaren, goed voor een Gouden Boek in 2023. Waar bij Tuitert en Blauer meaning transfer en halo-effect de credibility-truc doen, werkt het bij Pilarczyk via Albert Bandura’s self-efficacy theorie uit 1977: mensen geloven eerder in eigen verandering als ze iemand zien slagen die op hen lijkt, niet een onbereikbare uitzondering. Een ex-dj die het ‘ook maar gewoon’ voor elkaar kreeg is precies dichtbij genoeg. Wat niemand hoort zijn de duizenden andere ex-dj’s met exact hetzelfde bekeringsverhaal en een lege zaal. Nassim Taleb noemt dat de narrative fallacy: van elke duizend die het proberen, lukt het er toevallig eentje overtuigend genoeg om als bewijs voor de methode te dienen.

Waarom slaat dit precies nu aan? Arie Kruglanski’s onderzoek naar need for cognitive closure, uit 1996, geeft het antwoord: onder tijdsdruk, onzekerheid en vermoeidheid grijpt een brein naar het eerste stevige, afgeronde antwoord dat zich aandient, en negeert het liever alternatieven die meer denkwerk kosten. Tien lessen in een boek van honderdveertig pagina’s is zo’n afgerond antwoord. Marcus Aurelius zelf, die zijn Meditations schreef als privénotities zonder ambitie tot publicatie, is dat niet. Ronald Purser signaleerde exact hetzelfde patroon in 2019 bij mindfulness: een eeuwenoude, oorspronkelijk collectieve en religieuze praktijk wordt uit haar context getild, individueel verpakt, en verkocht als productiviteitstool onder de naam McMindfulness. Het stoïcisme ondergaat nu dezelfde behandeling. Seneca schreef brieven aan een vriend over de dood en de staat; Tuitert schrijft lessen voor mensen die hun targets willen halen. Pilarczyk is over die recycling zelfs openlijk: Je Bent Zoals Je Denkt uit 2021 citeert zelf James Allens As a Man Thinketh uit 1903 en Wallace Wattles’ The Science of Getting Rich uit 1910 als inspiratiebron, alsof honderdtwintig jaar niets heeft afgedaan aan de geloofwaardigheid van het idee dat gedachten realiteit worden. Hij vertaalde eerder ook Napoleon Hills Think and Grow Rich uit 1937 naar het Nederlands. Dezelfde claim, vierde jas.

Het hardnekkigste raadsel is niet waarom mensen het kopen, maar waarom ze na de eerste teleurstelling opnieuw kopen. Janet Polivy en Peter Herman beschreven in 2002 het false hope syndrome: mensen onderschatten stelselmatig hoe moeilijk gedragsverandering is, falen, wijten dat falen aan de verkeerde methode in plaats van aan onrealistische verwachtingen, en starten enthousiast met het volgende boek. De hoop zelf is al de beloning, ruim voordat er ook maar iets verandert in het dagelijks gedrag. Blijvende invloed van dit soort boeken op langetermijngedrag is in onderzoek naar zelfhulp keer op keer nauwelijks aantoonbaar. Dat weerhoudt niemand. Het weerhoudt zelfs de koper niet die vorig jaar al een ander mindsetboek kocht. Pilarczyks eigen claim van meer dan tweehonderdduizend geholpen mensen valt onder dezelfde noemer: het cijfer meet boekverkoop, niet gedragsverandering, en die verwarring houdt het false hope syndrome juist in stand.

Er zit een politieke kant aan die het prettig individuele plaatje minder onschuldig maakt. Melvin Lerner’s just world hypothese en John Jost’s system justification theory laten zien dat mensen geneigd zijn onrechtvaardige of oncontroleerbare omstandigheden te herinterpreteren als persoonlijk beheersbaar, omdat de alternatieve conclusie, dat het systeem faalt en niet het individu, ondraaglijker is. ‘Focus op wat je kunt controleren’ klinkt als bevrijding. Het is net zo goed een uitnodiging om nooit te vragen waarom de werkdruk zo hoog is, waarom het contract flexibel is, waarom de zorgverzekering duurder wordt. Een bedrijf dat na een ontslagronde een lezing over veerkracht boekt in plaats van het personeelsbestand te herzien, heeft dat mechanisme feilloos begrepen, al dan niet bewust.

Eerlijkheid gebiedt een kanttekening. De oorspronkelijke Stoa was geen compliance training. Epictetus was een slaaf voordat hij filosoof werd, en zijn leer ging over innerlijke autonomie tegenover een systeem dat letterlijk zijn lichaam bezat, niet over blij zijn met je flexcontract. William Irvine liet in 2009 zien dat er een verdedigbare, serieuze versie van stoïcijnse praktijk bestaat die dichter bij die oorsprong blijft. Het verwijt treft dus niet de tekst maar de verpakking: het verschil tussen een filosofie doorworstelen en tien samengevatte lessen consumeren tussen twee vergaderingen door. Voor Pilarczyk gaat die vrijpleiting niet op. Waar het stoïcisme een serieuze filosofische traditie heeft die door de verpakking wordt verraden, heeft de ‘gedachten worden werkelijkheid’-traditie van Allen en Wattles nooit meer gehad dan onderbouwing via anekdote. Hier wordt niets verraden. Hier wordt alleen een eeuw oude, nooit onderbouwde claim opnieuw in folie verpakt.

Tuitert verkocht zijn medaille als bewijs, Blauer zijn systeem, Pilarczyk zijn bekering, geen van drieën hun redenering. Het publiek kocht elke overdracht gretig, zonder ooit kwitantie te vragen. Dat is precies waarom deze boeken bestsellers worden en de wijsheid daarna zelden ergens blijft hangen.

Wie hierin een echo hoort van Kornbluths The Marching Morons uit 1951, waarin de dommen de slimmen wegfokken tot een handjevol ingenieurs een meerderheid van imbecielen moet runnen, moet oppassen met de vergelijking. Die dysgenetische route is nooit hard gemaakt. Flynn liet vanaf de jaren tachtig juist een eeuw van stijgende IQ-scores zien, het omgekeerde van Kornbluths premisse. Wel is er sinds midden jaren negentig een reële ommekeer gemeten, onder meer door Bratsberg en Rogeberg in 2018 op Noorse dienstplichtdata: de daling zit tussen broers binnen hetzelfde gezin, wat genetica als verklaring vrijwel uitsluit en omgeving overhoudt. Iets in de leefwereld verandert. Niet de bevolking.

Dat is precies het terrein waar Neil Postman in 1985 al stond. Amusing Ourselves to Death zette Huxley tegenover Orwell: je hebt geen dictator nodig om denken te smoren als je het kunt verdrinken in amusement. Technopoly, zeven jaar later, voegde toe dat cultuur haar gezag overdraagt aan techniek, en dat informatie zonder context verwordt tot ruis. Tien lessen in plaats van de Meditations, een tegeltje in plaats van de Discourses, een podcastaflevering in plaats van Wattles zelf lezen. Dat is niet de mensheid die dommer wordt. Dat is het medium dat wint van de inhoud, precies zoals Postman veertig jaar geleden voorspelde, ruim voordat iemand van TikTok had gehoord.

Literatuurlijst

Allen, J. (1903). As a Man Thinketh.

Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191-215.

Blauer, T. (z.j.). SPEAR System — Blauer Spear System. Geraadpleegd via blauerspear.com.

Bratsberg, B., & Rogeberg, O. (2018). Flynn effect and its reversal are both environmentally caused. PNAS, 115(26), 6674-6678.

Flynn, J. R. (1987). Massive IQ gains in 14 nations: What IQ tests really measure. Psychological Bulletin, 101(2), 171-191.

Hill, N. (1937). Think and Grow Rich. The Ralston Society.

Irvine, W. B. (2009). A Guide to the Good Life: The Ancient Art of Stoic Joy. Oxford University Press.

Jost, J. T., & Banaji, M. R. (1994). The role of stereotyping in system-justification and the production of false consciousness. British Journal of Social Psychology, 33(1), 1-27.

Kornbluth, C. M. (1951). The Marching Morons. Galaxy Science Fiction.

Kruglanski, A. W., & Webster, D. M. (1996). Motivated closing of the mind: “Seizing” and “freezing”. Psychological Review, 103(2), 263-283.

Lerner, M. J. (1980). The Belief in a Just World: A Fundamental Delusion. Plenum Press.

McCracken, G. (1989). Who is the celebrity endorser? Cultural foundations of the endorsement process. Journal of Consumer Research, 16(3), 310-321.

Pilarczyk, M. (2016). Master Your Mindset. Invictus Publishing.

Pilarczyk, M. (2021). Je Bent Zoals Je Denkt: in verbinding met de bron. Invictus Publishing.

Polivy, J., & Herman, C. P. (2002). If at first you don’t succeed: False hopes of self-change. American Psychologist, 57(9), 677-689.

Postman, N. (1985). Amusing Ourselves to Death: Public Discourse in the Age of Show Business. Viking Penguin.

Postman, N. (1992). Technopoly: The Surrender of Culture to Technology. Knopf.

Purser, R. (2019). McMindfulness: How Mindfulness Became the New Capitalism. Repeater Books.

Taleb, N. N. (2007). The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable. Random House.

Thorndike, E. L. (1920). A constant error in psychological ratings. Journal of Applied Psychology, 4(1), 25-29.

Tuitert, M. (2022). DRIVE: Train je stoïcijnse mindset. Maven Publishing.

Tuitert, M. (2023). FLOW: De stoïcijnse mindset voor een rijkelijk stromend leven. Maven Publishing.

Wattles, W. D. (1910). The Science of Getting Rich.

Bronnen online (links en nieuwsberichten)

Tuitert, Blauer, Pilarczyk: de casus

DRIVE bestseller-nieuws: https://www.schaatsen.nl/nieuws/boek-drive-van-mark-tuitert-is-een-bestseller/

DRIVE, uitgeverspagina: https://www.mavenpublishing.nl/boeken/drive-train-je-stoicijnse-mindset

Mark Tuitert, officiële site: https://marktuitert.nl/en/

SPEAR System, Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/SPEAR_System

Blauer Spear System, wetenschapspagina: https://blauerspear.com/science

Gouden Boek voor Pilarczyk, CPNB: https://cpnb.nl/nieuws/gouden-boek-voor-michael-pilarczyk/

Gouden Boek voor Master Your Mindset, Boekenkrant: https://boekenkrant.com/gouden-boek-voor-master-your-mindset-van-michael-pilarczyk/

Je Bent Zoals Je Denkt, vrije vertaling van Allen en Wattles: https://www.managementboek.nl/boek/9789079679638/je-bent-zoals-je-denkt-michael-pilarczyk

Geleende autoriteit en herhaald kopen

McCracken (1989), abstract: https://ideas.repec.org/a/oup/jconrs/v16y1989i3p310-21.html

McCracken (1989), volledige tekst: https://www.researchgate.net/publication/24098613_Who_Is_the_Celebrity_Endorser_Cultural_Foundations_of_the_Endorsement_Process

Thorndike (1920), volledige tekst: https://web.mit.edu/curhan/www/docs/Articles/biases/4_J_Applied_Psychology_25_(Thorndike).pdf

Kruglanski & Webster (1996), PsycNet: https://psycnet.apa.org/record/1996-01742-003

Kruglanski & Webster (1996), volledige tekst: https://www.academia.edu/7598628/Kruglanski_Webster_1996_Motivated_closing_of_the_mind

Purser, “The mindfulness conspiracy”, The Guardian, 2019: https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2019/jun/14/the-mindfulness-conspiracy-capitalist-spirituality

Polivy & Herman (2002), DOI: https://doi.org/10.1037/0003-066X.57.9.677

Polivy & Herman (2002), volledige tekst: https://www.researchgate.net/publication/11152727_If_at_First_You_Don’t_Succeed_False_Hopes_of_Self-Change

False hope syndrome, toegankelijke uitleg, Psychology Today: https://www.psychologytoday.com/us/blog/health-and-human-nature/202103/false-hope-syndrome-reveals-big-problem-dieting

Bandura (1977), volledige tekst: https://dradamvolungis.com/wp-content/uploads/2011/06/self-efficacy-unifying-theory-of-behavioral-change-bandura-1977.pdf

Bandura (1977), PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/847061/

Taleb, narrative fallacy, samenvatting: https://en.wikipedia.org/wiki/The_Black_Swan:_The_Impact_of_the_Highly_Improbable

Just world en system justification

Lerner, just-world hypothesis, overzicht: https://en.wikipedia.org/wiki/Just-world_hypothesis

Jost & Banaji (1994), Wiley: https://bpspsychub.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.2044-8309.1994.tb01008.x

Jost, kwart eeuw system justification theory, overzichtsartikel: https://as.nyu.edu/content/dam/nyu-as/psychology/documents/facultypublications/johnjost/A%20Quarter%20Century%20of%20System%20Justification%20Theory.pdf

Kornbluth versus Postman, de coda

The Marching Morons, volledige tekst, Project Gutenberg: https://www.gutenberg.org/files/51233/51233-h/51233-h.htm

The Marching Morons, Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/The_Marching_Morons

Bratsberg & Rogeberg (2018), PNAS: https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1718793115

Reverse Flynn-effect, toegankelijke samenvatting van de studie: https://www.cogn-iq.org/blog/flynn-effect-reversal/

Flynn effect, Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Flynn_effect

“Getting dumber: the reverse Flynn effect and the politics of denial”, opiniestuk: https://stevenschwartz.substack.com/p/getting-dumber-the-reverse-flynn

Amusing Ourselves to Death, Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Amusing_Ourselves_to_Death

Postman, fragmenten uit Amusing Ourselves to Death, pdf: https://www.aquinascollege.edu/wp-content/uploads/Excerpts-from-Neil-Postman-Amusing-Ourselves-to-Death.pdf