Waarom je eigen mening de enige is die je nooit doorziet
Beste lezer,
Vandaag een essay over een eigenschap die niemand bij zichzelf toegeeft en bij iedereen om zich heen meteen herkent: het onvermogen om de eigen vooringenomenheid waar te nemen. De bias blind spot heet dat in de vakliteratuur, en het venijnige eraan is dat intelligentie het probleem niet oplost. Ze verbergt het juist beter.
Ik open met een zin die ik met opzet provocerend hou: ik ben niet wijs genoeg om mijn eigen overtuiging te veranderen. Daarna leg ik uit waarom dat klopt, met onderzoek van Pronin, Stanovich, Kahan en Grossmann, en een stevige knipoog naar Thomas Nagel en Robert Trivers.
Veel wijsheid en leesplezier,
Groet,
Peter Koopman
Niet wijs genoeg om van gedachten te veranderen
Ik ben niet wijs genoeg om mijn eigen overtuiging te veranderen. Niet omdat ik te dom ben, ik reken prima, ik lees de juiste boeken, ik herken een goed argument zodra iemand anders het maakt. Het probleem zit een verdieping lager. Vraag me wie hier bevooroordeeld is, in een gesprek, een debat, een familiediner over het klimaat, en ik wijs moeiteloos naar de ander. Naar mezelf niet. Dat zou ik moeten kunnen, ik heb tenslotte hetzelfde brein als de mensen die ik feilloos doorzie. Blijkbaar niet. Daarvoor zou ik God moeten zijn, en die vacature staat al een tijdje open.
Zelfspot is dat niet; het heeft gewoon een naam. De bias blind spot, beschreven door Emily Pronin met Lin en Ross in 2002. Mensen herkennen vooringenomenheid feilloos bij een ander en vinden hem bij zichzelf simpelweg niet terug. De reden is technisch en ontnuchterend tegelijk: introspectie geeft toegang tot de uitkomst van je denken, de conclusie waar je op uitkomt, maar niet tot het proces dat die conclusie produceerde. Je voelt je redelijk omdat het enige wat voelbaar is je eigen gelijk is, nooit de vertekende weg ernaartoe. Bij een ander zie je dat proces wel, van buitenaf, en dus zie je de fout.
De voor de hand liggende oplossing is: word slimmer, denk scherper, lees meer. Die oplossing is precies fout. Stanovich, West en Toplak hebben in een reeks studies, samengevat rond 2012, aangetoond dat intelligentie de bias blind spot niet verkleint. Slimme mensen zijn niet minder bevooroordeeld, ze zijn beter uitgerust om hun vooringenomenheid van argumenten te voorzien. Dan Kahan zette dat in 2013 op scherp met een experiment: geef mensen met sterke rekenvaardigheid een wiskundig probleem verpakt in een politiek geladen casus, en hun rekenvaardigheid zakt zodra de correcte uitkomst hun overtuiging tegenspreekt. Motivated numeracy noemt hij dat. Intelligentie is geen zuiveringsinstallatie voor bias, het is gereedschap, en gereedschap kiest geen kant. De gebruiker wel.
Wat wel scheelt is iets anders. Igor Grossmann heeft er sinds 2010 een handig label voor: wise reasoning. Wijsheid correleert in zijn onderzoekslijn nauwelijks met IQ, maar wel met perspectief nemen, met het erkennen van de grenzen van je eigen kennis, met het serieus nemen van een standpunt dat niet het jouwe is. Dat is precies wat ontbreekt bij de bias blind spot: niet rekenkracht, maar het vermogen om jezelf van buitenaf te bekijken zoals je een ander bekijkt. En dat vermogen is schaars, want het brein dat zichzelf zou moeten inspecteren is hetzelfde brein dat het meetinstrument is. Thomas Nagel noemde dit probleem the view from nowhere: om objectief naar je eigen positie te kijken heb je een standpunt buiten elk standpunt nodig. Dat bestaat niet. Vandaar dat ik God zou moeten zijn, niet slimmer.
Er zit een reden achter waarom evolutie dit zo heeft ingericht, en die reden is niet vleiend. Robert Trivers beargumenteert in Deceit and Self-Deception dat zelfbedrog geen storing is. Een gat in het ontwerp is het niet; een werkende strategie wel. Wie zichzelf eerst overtuigt van zijn eigen gelijk, liegt daarna overtuigender tegen anderen, zonder de fysieke tekenen van bewust bedrog: geen aarzeling, geen ontwijkende blik, geen verhoogde hartslag. De blinde vlek is dus geselecteerd omdat hij werkt, in ieder onderhandelingsgesprek, elke sollicitatie, elk huwelijk waarin iemand zijn eigen aandeel in de ruzie net iets kleiner voorstelt dan het was.
Kijk naar een rechtbank en de grap wordt bitter. Rechters en juryleden houden zichzelf voor het schoolvoorbeeld van onpartijdigheid, en toch correleren vonnissen met factoren die niets met de zaak te maken hebben: het tijdstip van de dag, of de rechter net gegeten heeft, de etnische achtergrond van de verdachte. Niemand van hen liegt bewust. Ze zien hun eigen proces gewoon niet, om dezelfde reden dat jij het jouwe niet ziet. Zet daar sociale media naast, waar twee kampen elkaar dagelijks manipulatie verwijten en zichzelf allebei als de nuchtere, feitelijke partij beschouwen, en de bias blind spot is geen curiosum uit een psychologielab meer. Het is het besturingssysteem van een hele samenleving.
Dus nee, ik ga mijn overtuiging niet veranderen door harder na te denken. Dat heb ik geprobeerd. Het werkte niet, en nu weet ik ook waarom.
Literatuurlijst
Pronin, E., Lin, D. Y., & Ross, L. (2002). The bias blind spot: Perceptions of bias in self versus others. Personality and Social Psychology Bulletin, 28(3), 369 tot 381. https://doi.org/10.1177/0146167202286008
West, R. F., Meserve, R. J., & Stanovich, K. E. (2012). Cognitive sophistication does not attenuate the bias blind spot. Journal of Personality and Social Psychology, 103(3), 506 tot 519. https://doi.org/10.1037/a0028857· volledige tekst (pdf)
Kahan, D. M., Peters, E., Dawson, E., & Slovic, P. (2013). Motivated numeracy and enlightened self-government. Behavioural Public Policy, 1(1), 54 tot 86. https://doi.org/10.2139/ssrn.2319992 · Cambridge Core
Grossmann, I., Na, J., Varnum, M. E. W., Park, D. C., Kitayama, S., & Nisbett, R. E. (2010). Reasoning about social conflicts improves into old age. PNAS, 107(16), 7246 tot 7250. https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1001715107
Nagel, T. (1986). The View from Nowhere. Oxford University Press. Uitgeverspagina · Wikipedia (overzicht van het argument)
Trivers, R. (2011). Deceit and Self-Deception: Fooling Yourself the Better to Fool Others. Allen Lane / Basic Books. Penguin (uitgeverspagina)
