Het ontbijt van de kampioen

Het ontbijt van de kampioen

Beste lezer,

Waarom staat een volwassen man om zeven uur ’s ochtends in een ijsbad, alleen omdat een wereldkampioen dat in een podcast vertelde? En waarom kan hij je, als je het vraagt, een verklaring geven die klinkt als een eigen keuze?

Waarom is een chimpansee op één punt slimmer dan een kind van drie, en waarom is dat uitgerekend slecht nieuws voor de chimpansee?

En als de kampioen het mis heeft, wie betaalt dan de rekening?

Het essay hieronder gaat over het ontbijt van de kampioen: de neiging om succesvolle mensen in het hele pakket na te doen, ook in alles wat niets met hun succes te maken heeft. Een domme gewoonte, zou je zeggen. Ik denk dat de soort zonder die domheid nooit verder was gekomen dan de eerste giftige wortel. Waar het moderne publiek de prijs betaalt, en waarom de kampioen die zelden betaalt, staat ook in het stuk.

Peter Koopman

Voormalig sportdocent, maar vooral amateur-antropoloog van de menselijke illusie 

 

Het ontbijt van de kampioen

De boterkoffie

Een wereldkampioen zwaargewicht vertelt in een podcast dat hij elke ochtendkoffie met boter drinkt en de dag begint met tien minuten in een ijsbad. Een week later rillen er in de sportschool drie mannen van middelbare leeftijd in een container met ijsblokjes. Geen van hen heeft zich afgevraagd waarom die man kampioen is. Het antwoord ligt op straat: twee meter lang, vijftien jaar dagelijks trainen, een kaak van graniet en een tegenstander die de nacht ervoor slecht sliep. De boterkoffie hoort niet in dat rijtje. Een brein dat kopieert, kan oorzaak en decor alleen niet uit elkaar halen, dus neemt het alles mee. Driejarigen doen het, hoogopgeleiden doen het, en chimpansees slaan de overbodige stappen gewoon over. Op dit ene punt is de aap de verstandigste primaat in de ruimte.

Joseph Henrich en Francisco Gil-White gaven het mechanisme in 2001 een naam en een evolutionaire boekhouding. Prestige, schreven ze, is een andere status dan dominantie. De dominante krijgt ruimte omdat hij kan slaan. De prestigieuze krijgt ruimte omdat anderen dicht bij hem willen staan, en dat willen ze omdat nabijheid kopiëren mogelijk maakt. Eerbied is de prijs die de leerling betaalt voor toegang tot het model. Glimlachen, volgen, luisteren, de juiste merknaam op de bokshandschoen. Het is een ruil, al weet geen van beide partijen dat er een contract ligt.

Het lastige zit in wat er gekopieerd wordt. Het model komt als pakket. De kampioen heeft een jab, een slaapritme, een coach, een ontbijt, een kapsel en een mening over zaadoliën, en de leerling ziet niet welke van die dingen de wedstrijden wint. Henrich noemt dat in The Secret of Our Success (2016) het probleem van de toerekening. Wie niet kan vaststellen wat werkt, doet er verstandig aan alles over te nemen. Wie alles overneemt, neemt vooral ruis over, want het meeste van wat iemand doet heeft met zijn succes niets te maken.

Daarbovenop komt het halo-effect. Edward Thorndike zag in 1920 al dat officieren hun soldaten die er goed uitzagen ook hoger inschaalden op loyaliteit en intelligentie. Richard Nisbett en Timothy Wilson lieten in 1977 studenten een docent met een Europees accent beoordelen. Was hij in de video warm, dan vonden ze zijn accent charmant. Was hij kil, dan irritant. Gevraagd of zijn houding hun oordeel over het accent had beïnvloed, ontkenden ze stellig, sommigen draaiden de causaliteit zelfs om. Het oordeel komt eerst, de reden wordt achteraf bezorgd, en de bezorger weet niet dat hij een koerier is.

Dat is het punt waar mijn eigen mensbeeld steun vindt. Niemand van de drie mannen in het ijsbad heeft besloten een bokser na te doen. Ze hebben besloten iets aan hun herstel te doen, iets aan hun weerstand, iets aan hun mentale hardheid, en het is toevallig de handeling die de kampioen voordeed. Het organisme kopieert, de verteller levert een motief, en de rillende man voelt zich vrij.

De puzzeldoos

Victoria Horner en Andrew Whiten gaven in 2005 een doos met een snoepje erin aan chimpansees en aan kinderen van drie en vier. Een proefleider deed voor hoe hij open moest: eerst met een stokje op de bovenkant tikken en in een gat bovenin porren, daarna via een deur aan de voorkant de beloning eruit vissen. Dat eerste deel was onzin. Bij een ondoorzichtige doos kon niemand dat zien, en kinderen en apen deden alles keurig na. Toen kwam de doorzichtige doos. Nu was te zien dat het stokje bovenin tegen een tussenplaat stootte en niets uithaalde. De chimpansees zagen het en sloegen de onzin over. De kinderen deden het gewoon weer na, tik, por, deur, snoepje.

Derek Lyons, Andrew Young en Frank Keil (PNAS, 2007) probeerden het de kinderen af te leren. Ze trainden ze eerst om ‘domme’ handelingen te herkennen, lieten de proefleider de kamer uitgaan, zeiden erbij dat er haast was. Het hielp nauwelijks. De kinderen bleven de overbodige stappen nadoen, alsof ze niet konden voorkomen dat het gezien werd ook gecodeerd werd als oorzaak. Mark Nielsen en Keyan Tomaselli (2010) herhaalden het bij kinderen in de Kalahari, ver van elk westers klaslokaal: hetzelfde. En Nicola McGuigan en collega’s vonden in 2011 dat volwassenen het nog sterker doen dan kinderen. Opleiding neemt het niet weg. Het lijkt het eerder te verfijnen.

Dat de leerling vooral kopieert van wie bekeken wordt, lieten Maciej Chudek, Joseph Henrich en anderen in 2012 zien. Kleuters zagen twee volwassenen elk een ander speelgoed kiezen; naar de een keken twee omstanders, naar de ander niet. De kinderen namen vaker de voorkeur over van het model waar al naar gekeken werd. Prestige is een signaal dat zichzelf versterkt: wie aandacht krijgt, wordt gekopieerd, en wie gekopieerd wordt, krijgt aandacht. Het algoritme van elk sociaal medium had dat niet hoeven uitvinden. Het hoefde het alleen te monteren.

Daarmee is de tweede vraag uit de mail beantwoord. De chimpansee is slimmer in de zin dat hij een kortere weg vindt naar zijn snoepje. Maar een chimpansee die alleen kopieert wat hij snapt, kan nooit iets leren wat hij niet snapt, en dat is vrijwel alles wat een cultuur waardevol maakt. Daarom bouwen chimpansees na zes miljoen jaar nog steeds geen kano’s.

De wortel die je doodt

Henrichs favoriete voorbeeld is maniok. In het Amazonegebied bereiden de Tukano de knol in een reeks stappen: schillen, raspen, wassen, persen, dagen laten staan, daarna bakken. Het kost uren. Een slimme buitenstaander ziet dat de knol na het koken al zacht en eetbaar is en schrapt de rest. Die buitenstaander krijgt geen buikpijn, niet die avond en niet die week. Wat hij krijgt, jaren later, is chronische cyanidevergiftiging, met verlammingen die in delen van Afrika onder de naam konzo bekend zijn. Niemand van de Tukano kan uitleggen waarom de stappen nodig zijn. Ze doen het omdat oma het deed. De traditie weet het, het individu niet.

Daar zit het antwoord op de vraag waarom domheid de soort groot maakte. Begrip is duur, traag en ligt vaak buiten bereik van één leven. Kopiëren is goedkoop. Een soort die kopieert wat werkt, ook zonder te weten waarom het werkt, kan kennis opstapelen die geen enkel individu bezit. Het nadoen van onzin is daarbij de prijs, en een lage, zolang de onzin onschuldig is. Tien minuten tikken op een doos kost niets. Een overgeslagen stap bij maniok kost een zenuwstelsel.

Voor mijn eigen mensbeeld is dit tegelijk steun en een probleem, en eerlijk is eerlijk, het probleem weegt mee. De steun is helder: een cultuur die functioneert op organismen die niet weten waarom ze doen wat ze doen, is het organisme zonder bestuurder op groepsniveau. De kennis zit niet in het hoofd, ze zit in de herhaling. Niemand stuurt, en toch komt de kano aan de overkant.

Het probleem is dat het woord ‘onzinnig’ dan niet meer klopt. Cristine Legare en Mark Nielsen (2015) laten zien dat kinderen hun kopieergedrag afstemmen op de context. Wordt een handeling gepresenteerd als ritueel, dan doen ze haar trouw na. Wordt ze gepresenteerd als gereedschap, dan zijn ze kritischer. György Gergely, Harold Bekkering en Ildikó Király (Nature, 2002) zagen dat baby’s van veertien maanden een proefleider die met zijn hoofd een lampje aanzette alleen nadeden als zijn handen vrij waren geweest. Had hij een deken om zich heen, dan gebruikten ze gewoon hun handen. Dat is geen blind kopiëren. Dat is een inschatting van waarom het model deed wat het deed. En Harriet Over en Malinda Carpenter (2012) betogen dat overimitatie vooral een sociale handeling is: je doet de onzin na om erbij te horen, niet omdat je denkt dat de onzin werkt. Dan is het ijsbad geen denkfout over oorzaak en gevolg, maar een lidmaatschapskaart.

Die kritiek haalt mijn model niet onderuit, ze verplaatst het. Flexibel kopiëren is nog steeds kopiëren zonder bestuurder, alleen met een betere thermostaat. Een kind dat het ritueel trouwer nadoet dan het gereedschap, maakt geen vrije keuze; het reageert op een andere prikkel. Wel moet ik inleveren dat het gedrag onzinnig zou zijn. Het was dat niet, in een groep van honderdvijftig mensen waar de oudste jager ook de beste jager was. Prestige mat toen bekwaamheid in het eigen domein, gecontroleerd door iedereen die meejoeg. De onzin ontstaat pas in de verkeerde omgeving: een wereld van miljoenen modellen, geselecteerd op zichtbaarheid in plaats van op resultaat, met een bokser die over zaadoliën praat voor een publiek dat hem nooit heeft zien jagen. Het mechanisme werkt nog precies zoals het is gebouwd. De omgeving deugt niet meer.

De kampioen zonder inzet

In de oude groep zat er een slot op het systeem. De oudere die de maniok verkeerd voordeed, at haar zelf ook. Wie een slechte jachtmethode doorgaf, kwam zelf met lege handen thuis. Model en leerling deelden het risico, en een fout die het model niet zelf voelde, bestond nauwelijks. Nassim Taleb noemt dat skin in the game, en zijn regel is simpel: vertel me niet wat je denkt, vertel me wat er in je portefeuille zit.

De kampioen van vandaag heeft dat slot niet meer. Zijn prestige verdient hij in de ring en verzilvert hij in de winkel. Werkt het supplement niet, dan merkt hij dat niet, want hij won zijn titels voordat hij het verkocht, en hij wint de volgende met dezelfde kaak en dezelfde coach. Werkt de cryptomunt niet, dan heeft hij zijn fee al. Het risico ligt volledig bij wie kopieert. Daarmee is de derde vraag uit de mail beantwoord: de leerling betaalt, en hij betaalt dubbel, omdat het prestige van zijn model nooit wordt afgewaardeerd voor een verkeerd advies buiten het eigen vak.

Er komt een tweede vertekening bij, die Jerker Denrell (Organization Science, 2003) netjes in een model goot. Wie leert van succesvolle mensen, ziet nooit de mensen die precies hetzelfde deden en verloren. Er zijn duizenden boksers met een ijsbad en een merkwaardig ontbijt; we kennen er één, omdat hij won. Het verband tussen gewoonte en titel is dan niet alleen ruis, het is ruis die uit de verliezers is weggefilterd. Taleb maakte dat punt al in Fooled by Randomness (2001). Het brein van de leerling heeft er geen remedie tegen, want het kreeg de kerkhoven nooit te zien.

In de vechtsport is het allemaal zichtbaar op de mat. Elke generatie traint zoals de kampioen van gisteren. Na Tyson liep elke sportschool vol met jongens in peek-a-boo, handen hoog, hoofd bewegend, zonder de nek van een stier en zonder Cus D’Amato die elke dag naast de ring stond. Na McGregor kwam de brede karatestand, bij mannen die nooit karate hebben gedaan en daarom de low kick tegen hun voorste been niet zagen aankomen. Het werkte bij hem. Het werkte bij hem door alles wat niet te kopiëren viel: aanleg, leeftijd, duizenden uren, een tegenstander die toevallig op die stand slecht voorbereid was.

De chimpansee zou het kopiëren laten. Hij zou de stand proberen, merken dat hij een trap tegen zijn knie krijgt, en terugschakelen. Wij doen dat niet, omdat het organisme gebouwd is in een wereld waarin het model het eigen risico droeg en de beste ook de dichtstbijzijnde was. Die wereld bestaat niet meer, de bouwtekening wel. Dus staat er morgen om zeven uur weer een man in een ijsbad, overtuigd dat hij voor zichzelf heeft gekozen, met boter in zijn koffie en het ontbijt van iemand anders in zijn hoofd.

 

Literatuur

  • Chudek, M., Heller, S., Birch, S. & Henrich, J. (2012). Prestige-biased cultural learning: bystander’s differential attention to potential models influences children’s learning. Evolution and Human Behavior, 33, 46–56.
  • Denrell, J. (2003). Vicarious learning, undersampling of failure, and the myths of management. Organization Science, 14, 227–243.
  • Gergely, G., Bekkering, H. & Király, I. (2002). Rational imitation in preverbal infants. Nature, 415, 755.
  • Henrich, J. (2016). The Secret of Our Success. Princeton University Press.
  • Henrich, J. & Gil-White, F. J. (2001). The evolution of prestige. Evolution and Human Behavior, 22, 165–196.
  • Horner, V. & Whiten, A. (2005). Causal knowledge and imitation/emulation switching in chimpanzees and children. Animal Cognition, 8, 164–181.
  • Legare, C. H. & Nielsen, M. (2015). Imitation and innovation: the dual engines of cultural learning. Trends in Cognitive Sciences, 19, 688–699.
  • Lyons, D. E., Young, A. G. & Keil, F. C. (2007). The hidden structure of overimitation. PNAS, 104, 19751–19756.
  • McGuigan, N., Makinson, J. & Whiten, A. (2011). From over-imitation to super-copying: adults imitate causally irrelevant aspects of tool use with higher fidelity than young children. British Journal of Psychology, 102, 1–18.
  • Nielsen, M. & Tomaselli, K. (2010). Overimitation in Kalahari Bushman children and the origins of human cultural cognition. Psychological Science, 21, 729–736.
  • Nisbett, R. E. & Wilson, T. D. (1977). The halo effect: evidence for unconscious alteration of judgments. Journal of Personality and Social Psychology, 35, 250–256.
  • Over, H. & Carpenter, M. (2012). Putting the social into social learning: explaining both selectivity and fidelity in children’s copying behavior. Journal of Comparative Psychology, 126, 182–192.
  • Taleb, N. N. (2001). Fooled by Randomness. Random House.
  • Taleb, N. N. (2018). Skin in the Game. Random House.
  • Thorndike, E. L. (1920). A constant error in psychological ratings. Journal of Applied Psychology, 4, 25–29.

 

Ook interessant voor jou!