Het brein als advocatenkantoor

 

Beste Lezer,

Bijgaand een essay van ongeveer negenhonderd woorden: “Het brein als advocatenkantoor.” Het vertrekt vanuit een herkenbaar scenario, een eindeloze onlineruzie om half één ’s nachts, en legt via Mercier & Sperber’s argumentative theory of reasoning bloot waarom redeneren evolutionair nooit bedoeld was om waarheid te vinden. Wel om te overtuigen en zelf overeind te blijven binnen een groep.

Ik trek de lijn door naar Haidt’s morele intuïtie, Zahavi’s handicapprincipe als verklaring voor waarom mensen blijven volhouden in verloren discussies, en Sunstein’s informational cascades om te laten zien wat sociale media met dit oeroude mechanisme doen. Geen pleidooi voor meer feitenchecks. Wel een blik op wat wel werkt: structuren die eigenbelang omzetten in een collectief filter, van peer review tot het adversarial systeem van de rechtspraak.

Met vriendelijke groet,

Peter Koopman

 

Het brein als advocatenkantoor

Waarom redeneren nooit is bedoeld om gelijk te krijgen, maar om te winnen

Iemand zit om half één ’s nachts nog te typen onder een nieuwsartikel, tegen een wildvreemde die het toch niet leest. Het argument is allang verloren, de feiten liggen op tafel, en toch gaat het door. Niemand wint deze discussies, dat is het punt niet. Mercier en Sperber laten in The Enigma of Reason zien dat redeneren niet is ontstaan om waarheid te vinden. Het is ontstaan om anderen te overtuigen, in een groep waar reputatie het verschil maakte tussen eten en honger. Je brein is geen laboratorium, het is een advocatenkantoor. Elk argument dat je bedenkt is gebouwd om te winnen, niet om te kloppen. Dat verklaart waarom slimme mensen de slechtste redenaars zijn zodra het over hun eigen straatje gaat: meer cognitieve capaciteit betekent meer munitie voor de verdediging, niet meer bereidheid om het eigen standpunt te herzien.

Klinkt cynisch. Is vooral testbaar. In experimenten van Mercier en Sperber presteren mensen matig als ze in hun eentje een probleem moeten oplossen en beoordelen, maar goed zodra ze de taak krijgen om een standpunt te verdedigen tegen een tegenstander. De vaardigheid zit niet in het redeneren zelf. Die zit in het verdedigen. Zet twee mensen tegenover elkaar met tegengestelde meningen, en de gezamenlijke uitkomst is vaak beter dan wat ieder afzonderlijk had bedacht, niet omdat ze eerlijker worden, maar omdat de een de blinde vlekken van de ander opspoort uit puur eigenbelang. De rechtszaal is hier geen uitzondering op de menselijke natuur. De rechtszaal is de menselijke natuur, met een toga aan.

Jonathan Haidt noemt in The Righteous Mind de rede een olifantenberijder: hij zit er trots bovenop, stuurt zogenaamd, maar de olifant loopt allang waar hij wil en de berijder verzint achteraf een verhaal dat verklaart waarom dat de juiste route was. Moreel redeneren is het duidelijkste voorbeeld. Mensen bepalen razendsnel, op gevoel, of iets goed of fout is, en gaan pas daarna op zoek naar argumenten. Niet om zichzelf te overtuigen, die stap is al gezet, maar om anderen mee te krijgen. De volgorde is niet voelen, dan denken, dan zeggen. Het is voelen, zeggen, en pas als iemand tegenspreekt: denken, in dienst van het gelijk dat je toch al had.

Hier wordt het ongemakkelijk voor iedereen die zichzelf ziet als een rationeel wezen dat feiten weegt en zijn mening bijstelt zodra de bewijslast verandert. Dat wezen bestaat bijna niet. Wat bestaat is een organisme dat een positie inneemt, vaak op basis van wie erbij stond toen die positie zich vormde, en vervolgens een verdedigingsapparaat aanzet dat niet uitgaat zodra het verliest. Er zit geen bestuurder achter het stuur die zegt: goed argument, ik geef toe. Er zit een systeem dat evolutionair is beloond voor volhouden, niet voor buigen. Wie in de prehistorie te snel toegaf, verloor status in de coalitie. Wie bleef staan, ook tegen beter weten in, hield tenminste zijn plek in de groep.

Dat maakt ruzie op internet ook begrijpelijker als kostbaar signaal dan als informatie-uitwisseling. Amotz Zahavi’s handicapprincipe, ooit bedacht om de staart van een pauw te verklaren, werkt hier verrassend goed: een dier dat zich een onhandig sieraad kan permitteren, bewijst daarmee dat het sterk genoeg is om de handicap te dragen. Iemand die drie uur lang blijft reageren op een verloren discussie, tegen alle economische logica in, signaleert daarmee iets aan de rest van de groep die meekijkt: toewijding en onbuigzaamheid, loyaliteit aan de eigen stam. Het kost tijd, het kost aanzien bij de tegenpartij, en dat is precies waarom het werkt als signaal. Goedkope overtuiging overtuigt niemand.

Cass Sunstein liet zien wat er gebeurt als je dit mechanisme in een omgeving zet die is geoptimaliseerd voor engagement in plaats van voor waarheid. Informational cascades versterken zichzelf: mensen sluiten zich aan bij een positie omdat anderen dat ook deden, niet omdat ze de onderliggende informatie hebben gecheckt, en elke aansluiting maakt de volgende waarschijnlijker. Sociale media zijn geen verstoring van een verder gezonde redeneercultuur. Ze zijn een versneller van precies het mechanisme dat er altijd al was, met een algoritme dat toevallig beloont wat de evolutie ook al beloonde: felheid en weigering om toe te geven.

De vraag die overblijft is niet of dit systeem te repareren valt met meer feitenchecks of betere lessen in kritisch denken. Feiten zijn niet het probleem, ze zijn nooit het probleem geweest. Het probleem is dat het brein feiten alleen accepteert als ze passen bij een positie die het al om sociale redenen had ingenomen. Wat wel werkt, blijkt uit hetzelfde onderzoek: groepen met tegengestelde belangen, gedwongen om elkaar te weerleggen binnen een structuur met regels, zoals de wetenschappelijke peer review of het adversarial systeem van de rechtspraak. Niet omdat de deelnemers eerlijker worden. Omdat de structuur hun eigenbelang omzet in een collectief filter.

Wie dat eenmaal doorheeft, kijkt anders naar elke ruzie op elk verjaardagsfeest, elke reaguurder onder elk artikel, elk Kamerdebat dat voor de camera’s wordt gevoerd. Niet als falen van de rede. Als de rede, precies zoals hij is gebouwd.

 

Literatuurlijst

Haidt, J. (2012). The Righteous Mind: Why Good People Are Divided by Politics and Religion. New York: Pantheon Books.

Mercier, H., & Sperber, D. (2011). Why do humans reason? Arguments for an argumentative theory. Behavioral and Brain Sciences, 34(2), 57-74.

Mercier, H., & Sperber, D. (2017). The Enigma of Reason: A New Theory of Human Understanding. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Sunstein, C. R. (2017). #Republic: Divided Democracy in the Age of Social Media. Princeton, NJ: Princeton University Press.

Zahavi, A., & Zahavi, A. (1997). The Handicap Principle: A Missing Piece of Darwin’s Puzzle. Oxford: Oxford University Press