De zeef die zich smidse noemt

De zeef die zich smidse noemt

Wanneer hoorde u voor het laatst een zaal applaudisseren voor iemand die zei: ik weet het niet? En waarom komt u na een inspirerende lezing opgeladen thuis, terwijl u een week later niet meer kunt navertellen wat er gezegd is?

Wat leert een commandotraining eigenlijk aan de mensen die er niet doorheen kwamen? En wie betaalt de spreker: degene die hij verandert, of degene die hij geruststelt?

Het essay geeft op die vragen geen antwoord dat u zomaar kunt overnemen. Dat is met opzet.

Peter Koopman

Voormalig sportdocent, maar vooral amateur-antropoloog van de menselijke illusie 

 

De zeef die zich smidse noemt

De zaal staat op. Vierhonderd mensen in pak, die hun stropdas en hun twijfel al voor de pauze hebben afgelegd, klappen voor een man die net heeft verteld dat pijn een keuze is. Hij draagt geen uniform meer, maar je ziet het nog aan de manier waarop hij staat. Op het scherm achter hem een foto van mannen in de modder, gezichten zwart van de camouflage. Daaronder één woord in kapitalen. Discipline, of eigenaarschap, of geen compromis. Welk woord maakt weinig uit. Het werkt, het werkt allemaal.

Ik heb zulke zalen vaak genoeg gezien, en ik ben er niet altijd buiten blijven staan. Daarom wil ik niet vragen wat die man fout doet. Ik wil vragen wat er in die zaal gebeurt, en waarom wij er telkens weer gaan zitten. Wij, want ik reken mezelf mee.

Begin bij het brein. Het weegt een kilo of anderhalf en verbruikt ongeveer een vijfde van alle energie die we binnenkrijgen. Voor een organisme dat het grootste deel van zijn geschiedenis niet wist waar de volgende maaltijd vandaan kwam, is dat een dure machine. Alles wat de evolutie aan dat brein heeft gesleuteld, draait om zuinigheid. We denken niet na als het niet hoeft. We nemen over wat anderen al bedacht hebben, vooral als die anderen er zelfverzekerd uitzien. Met karakter heeft dat weinig te maken; het is de reden dat onze voorouders niet elke paddenstoel zelf hoefden te proeven.

Dus besteden we denkwerk uit, zoals we het halen van water hebben uitbesteed aan de kraan. Bij de kraan gaat dat goed, want iemand heeft gecontroleerd wat eruit komt. Bij de spreker op het podium controleert niemand iets. Hij levert geen kennis, hij levert zekerheid. En zekerheid is het enige product dat beter verkoopt naarmate er minder in zit.

Let eens op de zinnen die blijven hangen. “Het obstakel is de weg.” “Comfort is de vijand van groei.” “Excuses of resultaten, je kunt ze niet allebei hebben.” Ze klinken diep, ze passen op een tegeltje en ze zijn onmogelijk te weerleggen, omdat ze niets beweren wat je kunt controleren. Onderzoekers hebben proefpersonen zulke zinnen laten beoordelen naast willekeurig aan elkaar geplakte modewoorden. Een flink deel van de mensen vond beide even diepzinnig. Niet omdat ze dom zijn, maar omdat het brein diepte afleest aan de klank en zich de moeite bespaart de inhoud te wegen.

Stel uzelf hier de eerste vraag. Wanneer heeft u voor het laatst iemand met een groot publiek horen zeggen: ik weet het niet, het hangt ervan af? En als u het hoorde, heeft u dan geklapt?

Het verhaal in die zalen heeft bijna altijd dezelfde bouw. Er bestaat een groep uitzonderlijke mensen: commando’s, topsporters, elite-eenheden. Zij presteren onder omstandigheden waaronder u en ik zouden breken. De spreker heeft met hen gewerkt en weet wat hen onderscheidt. Dat onderscheid blijkt een houding, en een houding kun je leren. Dus kunt u het ook.

Het klinkt sluitend. Het rammelt op één plek, en die plek is groot.

Neem basketbal. Wie naar een profwedstrijd kijkt, ziet uitsluitend lange mannen. Niemand concludeert daaruit dat basketbal je langer maakt. Iedereen begrijpt dat de sport lange mensen uitkiest en de rest naar huis stuurt. Bij lengte ziet u het meteen, omdat lengte zich laat meten met een rolmaat. Bij doorzettingsvermogen, pijntolerantie en kalmte onder vuur ziet u het niet, omdat niemand met een rolmaat langs de modder loopt.

Toch werkt de selectie voor een elite-eenheid precies zo. De meerderheid van de kandidaten haalt het niet. Ze haken af, raken geblesseerd, worden weggestuurd. Wie overblijft, bracht vaak al een groot deel van het benodigde mee toen hij binnenkwam: een bepaald gestel, een bepaald temperament, een bepaalde voorgeschiedenis. De training heeft hem zeker gevormd. Vooral heeft ze de anderen eruit gezeefd. De zeef noemt zich daarna smidse en houdt lezingen over het smeden.

U kunt dit bij uzelf nagaan. Als de methode werkt, wat heeft ze dan gedaan voor de meerderheid die het niet haalde? En waarom spreekt niemand van hen op congressen?

Ik schrijf dit als iemand die meer dan vijftig jaar mensen heeft getraind. Ik ken de verleiding om de kampioen aan je methode toe te schrijven. Je hebt hem zien groeien, je stond naast de mat, je hoorde jezelf de aanwijzing geven die hij in de finale opvolgde. Wat je niet ziet, zijn de tientallen die met hetzelfde schema, dezelfde aanwijzing en dezelfde avonden in de zaal nooit verder kwamen dan de clubkampioenschappen. Aan hun wil lag het meestal niet; ze waren anders gebouwd. Een eerlijke coach weet dat hij meer heeft geselecteerd dan gemaakt. Een coach die lezingen geeft, vergeet het meestal.

Hier moet ik open zijn over mijn eigen model, want het schuurt. Ik ben ervan overtuigd dat het organisme veel minder kiest dan het denkt, dat aanleg, omgeving en toeval het grootste deel van de rekening betalen. Daar sta ik voor. Maar ik ken ook de jongen die vastzat in zijn eigen excuses en overeind kwam nadat iemand hem hard toesprak. Mensen die geloven dat hun inspanning ertoe doet, doen het gemiddeld beter dan mensen die denken dat alles hun overkomt. Dat is gemeten, en het past niet netjes in mijn verhaal. Een schop onder de kont kan helpen. De sprekers hebben dus een stuk van de waarheid in handen. Ze verkopen het stuk alleen als het geheel.

Kijk ook naar wat er onder het podium ligt. Het genre leunt op een handvol begrippen uit de psychologie: doorzettingsvermogen dat je kunt trainen, een mindset die je kunt omzetten, wilskracht die werkt als een spier. Elk van die begrippen kreeg de afgelopen twintig jaar zijn moment in de schijnwerpers, en elk is sindsdien door ander onderzoek kleiner gemaakt. Doorzettingsvermogen bleek voor een groot deel een oude karaktertrek onder een nieuwe naam. Mindset-trainingen leveren, als je ook de studies zonder resultaat meetelt, nauwelijks iets op. Het idee van wilskracht als spier overleefde de herhaling van de experimenten niet. Op het podium merk je van die bijstellingen niets. Daar staat het onderzoek nog op de foto van tien jaar geleden.

Dat hoeft u niet van mij aan te nemen. Daar gaat het juist om. Hoeveel van wat u over menselijk gedrag gelooft, heeft u zelf nagelezen? En hoeveel heeft u gehoord van iemand die het goed kon brengen?

Wie hier alle schuld bij de spreker legt, maakt het zich te makkelijk. Hij levert wat er gevraagd wordt. De manager in de derde rij heeft een reorganisatie achter de rug die hij niet bedacht, een budget dat hij niet bepaalt en een team dat hij niet zelf heeft samengesteld. Wat hij in die anderhalf uur koopt, is het gevoel dat alles van hem afhangt. Dat gevoel is prettig, en het snijdt aan twee kanten. Als alles van jou afhangt, is alles wat misgaat jouw schuld. De boodschap die in de zaal als bevrijding klinkt, leest op maandagochtend als aanklacht.

Ziet u wat er dan buiten beeld blijft? De omgeving die gedrag stuurt, de leiding die de regels maakt, de structuur die bepaalt wat überhaupt mogelijk is. Een zaal vol mensen die geleerd hebben dat ze alles zelf in de hand hebben, stelt geen lastige vragen aan wie de hand werkelijk vasthoudt. Vraag uzelf eens af wie die lezing betaalde. Was u dat, of uw werkgever? En wat heeft uw werkgever eraan dat u gelooft dat alles aan uzelf ligt?

Ik ben hier niet beter in dan u. In 1966, ik was zestien, liep ik een karateschool binnen omdat iemand mij met grote overtuiging had verteld dat mijn handen dodelijke wapens konden worden. Ik geloofde het. Het kostte mij jaren om te ontdekken dat het niet waar was, en nog langer om te begrijpen waarom ik het zo graag had willen geloven. Het verhaal gaf een jongen die zich klein voelde een uitweg die alleen geloof vroeg. Dat het niet klopte, deed niets af aan hoe goed het voelde.

Zestig jaar later wordt dezelfde belofte verkocht, nu in maatpak en met een boek erbij. Eerst was ik daar teleurgesteld over: we zijn niets opgeschoten. Inmiddels denk ik dat die teleurstelling op een verkeerde verwachting rust. Zestig jaar is drie generaties, en in die tijd is aan ons brein geen gram veranderd. Wel veranderd is de omvang van de zaal. Mijn eerste leraar had een zaaltje en een stapel folders. De spreker van nu heeft een algoritme dat zekerheid beloont en twijfel begraaft. De vraag naar het verhaal is gelijk gebleven; de pomp die het rondpompt, niet.

Ik heb geen methode om u ertegen te beschermen, en ik zou iedereen wantrouwen die er wel een heeft. Wat ik heb, is een handvol vragen die ik mezelf ben gaan stellen wanneer een verhaal me te goed bevalt.

Wie is er niet doorgekomen, en waar zijn die mensen nu? Wat zou deze spreker zeggen als het onderzoek hem ongelijk gaf, en zou ik dat ooit te horen krijgen? Voel ik me na afloop slimmer, of alleen sterker? En als ik morgen aan iemand moet uitleggen wat ik geleerd heb, kan ik dan meer navertellen dan de anekdote over de modder?

Die laatste vraag zegt het meest. Kennis laat zich navertellen, een gevoel laat zich alleen herhalen. Wie na een lezing alleen de kippenvelmomenten kan reproduceren, kocht een kaartje voor de volgende voorstelling.

De zaal loopt leeg. Bij de uitgang ligt het boek, gesigneerd, op een tafel naast de koffie. Iemand koopt er twee: één voor zichzelf en één voor de collega die het volgens hem nog harder nodig heeft. Thuis zet hij het in de kast. Naast het vorige.

 

Literatuur

  • Credé, M., Tynan, M.C. & Harms, P.D. (2017). Much ado about grit: A meta-analytic synthesis of the grit literature. Journal of Personality and Social Psychology, 113(3).
  • Fiske, S.T. & Taylor, S.E. (1984/2017). Social Cognition. De mens als cognitive miser.
  • Frankfurt, H. (2005). On Bullshit. Princeton University Press.
  • Hagger, M.S. e.a. (2016). A multilab preregistered replication of the ego-depletion effect. Perspectives on Psychological Science, 11(4).
  • Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.
  • Macnamara, B.N. & Burgoyne, A.P. (2023). Do growth mindset interventions impact students’ academic achievement? Psychological Bulletin, 149.
  • Pennycook, G. e.a. (2015). On the reception and detection of pseudo-profound bullshit. Judgment and Decision Making, 10(6).
  • Raichle, M.E. & Gusnard, D.A. (2002). Appraising the brain’s energy budget. PNAS, 99(16).
  • Rotter, J.B. (1966). Generalized expectancies for internal versus external control of reinforcement. Psychological Monographs, 80(1).
  • Taleb, N.N. (2001). Fooled by Randomness. Over survivorship bias.
  • Willink, J. & Babin, L. (2015). Extreme Ownership. St. Martin’s Press. Het genre waar dit essay over gaat.

 

Ook interessant voor jou!