Beste lezer,
Over zeven dagen is het Black Friday, en ergens in je gang ligt nog een pakket dat je terug wilde sturen. Drie vragen voordat je het essay leest.
Waarom vraag je voor een mok die je een kwartier geleden kreeg twee keer zoveel als je ervoor zou willen betalen?
Waarom gaat die jas die je niet staat nooit meer retour, terwijl je er bij het afrekenen nog aan twijfelde?
En waarom stopt de kampioen niet, ook als iedereen om hem heen, zijn eigen lichaam incluis, al weet dat het voorbij is?
Het korte antwoord: omdat het organisme bezit niet bijhoudt als waarde, maar als een stukje van zichzelf. Het lange antwoord staat hieronder, met de onderzoekers die het hardst tegen mijn lezing ingaan erbij. Zij hebben op een paar punten gelijk. Op het belangrijkste niet.
Peter Koopman
Voormalig sportdocent, maar vooral amateur-antropoloog van de menselijke illusie
De mok die duurder werd op jouw bureau
De mok
Koop een mok van vijf euro, zet hem een kwartier op je bureau en vraag je af wat iemand moet bieden om hem mee te nemen. Je komt ergens bij het dubbele uit. Kahneman, Knetsch en Thaler deden dat in 1990 met mokken van de Cornell-boekhandel: verkopers vroegen ruwweg twee keer zoveel als kopers wilden betalen, voor precies hetzelfde aardewerk. Aan de mok veranderde niets, aan de eigenaar alles. Webwinkels weten dat al jaren beter dan economen. Daarom heet het “dertig dagen bedenktijd” en niet “dertig dagen gratis eigendom”, en daarom blijft zoveel van wat je terug zou sturen gewoon in de gang staan. Over negen dagen is het Black Friday. Je koopt dan geen jas. Je koopt een jas die over een week van jou is, en die is veel meer waard.
Thaler gaf het verschijnsel in 1980 een naam, het endowment effect, en het is sindsdien een van de best gerepliceerde afwijkingen van het model van de rationele consument. Knetsch liet het in 1989 nog kaler zien. Hij gaf de ene helft van een groep een mok en de andere helft een reep chocola, en bood daarna iedereen de ruil aan. Volgens de standaardeconomie zou ongeveer de helft moeten ruilen, want de verdeling was willekeurig. Bijna niemand ruilde. Wie toevallig een mok had, vond de mok beter; wie toevallig chocola had, vond de chocola beter. Een voorkeur, achteraf uitgedeeld door een onderzoeker met een doos.
De gangbare verklaring is verliesaversie: verliezen weegt zwaarder dan winnen, ongeveer twee keer, en wie verkoopt verliest iets. Dat klopt, maar het verklaart te weinig. Morewedge, Shu, Gilbert en Wilson (2009) haalden de twee uit elkaar. Ze lieten kopers bieden op een mok terwijl ze al een identieke mok bezaten; dan kost kopen geen verlies, en toch verdween de kloof. Hun conclusie: het effect komt niet doordat afgeven pijn doet, maar doordat iets van jou is. Bezit is de oorzaak. Verliesaversie is het verhaal dat we er later bij leveren.
Daarmee is de eerste vraag uit de mail beantwoord. Je vraagt twee keer zoveel voor de mok omdat het organisme dat hem nu vasthoudt een ander organisme is dan het organisme dat hem een kwartier geleden zag staan. Niemand heeft dat besloten. Er is geen moment waarop je denkt: deze mok hoort nu bij mij, dus verdubbel ik de prijs. De prijs verschuift en het motief komt achteraf, keurig in de taal van de redelijkheid: “het is een mooie mok”, “ik gebruik hem echt”.
De tweede vraag, de jas die nooit retour gaat, is dezelfde vraag met een betaalpagina erbij. Strahilevitz en Loewenstein (1998) lieten zien dat de waardering stijgt met de duur van het bezit. Wie iets een uur heeft, vraagt meer dan wie het net heeft gekregen; wie het een week heeft, vraagt nog meer. Een retourtermijn van dertig dagen is dus geen service. Het is een rijpingskamer. Elke dag die de jas in je kast hangt, wordt hij in je eigen boekhouding duurder, en op dag negenentwintig kost terugsturen je meer dan je ervoor betaalde. De winkel draagt het risico van de retour niet; jij draagt de kosten van het houden. Dat is skin in the game, maar dan andersom: de verkoper heeft er geen enkel belang bij dat jij de juiste keuze maakt, alleen dat je de keuze lang genoeg uitstelt.
Nu de tegenstem, want die is serieuzer dan de verdedigers van het effect graag toegeven. Plott en Zeiler (2005) herhaalden het mokkenexperiment, maar haalden alles weg wat de proefpersonen in de war kon brengen: ze legden de veilingregels uitgebreid uit, lieten oefenen en hielden de antwoorden anoniem. De kloof tussen kopers en verkopers verdween. Hun lezing: het endowment effect is voor een flink deel een artefact van slordige experimenten, van mensen die het spel niet snappen of die zich als verkoper strategisch opstellen. Dat is een stevige klap. Als het effect wegvalt zodra je de regels goed uitlegt, wat blijft er dan over van de onzinnige eigenschap?
Meer dan Plott en Zeiler denken. Om te beginnen bleek hun resultaat zelf gevoelig voor details. Isoni, Loomes en Sugden (2011) gebruikten dezelfde procedure en vonden de kloof bij mokken inderdaad nauwelijks terug, maar bij loterijen kwam hij juist sterker terug. Belangrijker is wat hun opzet eigenlijk bewijst. Ze moesten het effect wegtrainen met uitleg, oefenrondes en anonimiteit. In een webwinkel heb je geen van de drie: de regels zijn vaag, je oefent niet, en de enige getuige van je twijfel ben jij. Een effect dat alleen in een laboratorium met schone regels verdwijnt, bestaat gewoon in de wereld waar het geld wordt verdiend. Plott en Zeiler hebben laten zien dat de afwijking te repareren is. Dat ze niet bestaat, hebben ze niet laten zien.
Wel moet mijn lezing een veer laten. “Het organisme behandelt bezit als een stuk van zichzelf” is een beeld, geen mechanisme. Wie het letterlijk neemt, zet een homunculus terug in de stoel: iemand die bijhoudt wat van wie is en daar de prijs op aanpast. Het eerlijkere verhaal is kaler. Er is een waarderingssysteem dat zijn ijkpunt verschuift naar wat binnen bereik is, en dat verschuiven gebeurt sneller dan het verhaal erover. Wie dat ijkpunt het referentiepunt noemt (Kahneman en Tversky) of het zelf (Belk), beschrijft hetzelfde proces met een ander etiket.
Het lichaam van de eigenaar
Bezit begint eerder dan de kassabon. Peck en Shu (2009) lieten mensen een mok of een slinky vasthouden, of juist alleen bekijken. Wie het voorwerp had aangeraakt, voelde zich er meer eigenaar van en wilde er meer voor betalen, ook als er niets gekocht was. Wolf, Arkes en Muhanna (2008) vonden hetzelfde bij veilingen: wie het voorwerp langer in handen had gehad voordat het bieden begon, bood hoger. Hier sluit het endowment effect aan op Gibson. Een ding dat in je hand ligt, biedt andere handelingen aan dan een ding achter glas: je kunt het gebruiken, je kunt het weggeven en je kunt het houden. Het brein rekent met wat binnen bereik ligt, en wat binnen bereik ligt, rekent het al een beetje tot zichzelf.
De detailhandel heeft dat nooit hoeven lezen om het toe te passen. De pashokjes, de proefrit van een weekend, de matras met honderd nachten proefslapen en de bril die je via augmented reality alvast op je eigen gezicht ziet: allemaal manieren om bezit te laten beginnen voordat er betaald is. Niemand doet je daar een cadeau mee. Je betaalt alleen met iets anders dan geld: je referentiepunt.
Knutson en collega’s (2008) zagen in de scanner wat ongeveer te verwachten was. Bij het verkopen van een voorwerp dat proefpersonen graag hadden, werd de insula actiever, een gebied dat oplicht bij afkeer en verwachte pijn, en hoe sterker die activiteit, hoe groter de kloof tussen vraag- en biedprijs. Dat moet je niet te zwaar maken. De insula licht bij zoveel op dat je er net zo goed een romantische afwijzing als een slechte wijn in kunt lezen. Maar het past bij het beeld dat afstand doen van bezit niet als een rekensom wordt verwerkt, maar als een kleine amputatie.
Is het dan biologie, ingebakken en onvermijdelijk? Daar wordt het interessant, want het sterkste argument tegen die lezing komt uit Tanzania. Apicella, Azevedo, Christakis en Fowler (2014) deden het mokkenexperiment, met aanstekers en koekjes, bij de Hadza, jager-verzamelaars van wie sommige groepen nauwelijks met markten in aanraking komen en andere groepen bij dorpen wonen waar toeristen langskomen en waar gehandeld wordt. De geïsoleerde Hadza ruilden ongeveer de helft van de keren, precies zoals de standaardeconomie voorspelt. De Hadza met marktcontact vertoonden het endowment effect. Brosnan en collega’s (2007) vonden het effect wel bij chimpansees, maar vooral bij eten, en bij gereedschap veel zwakker.
Voor een deterministisch mensbeeld is dat geen nederlaag. Het verschuift alleen de plek van het stuur. Als het effect niet vastligt in de soort, maar ontstaat waar mensen in een markt leven, dan is het een afstelling die de omgeving maakt. In een samenleving waar alles wordt gedeeld en bezit kort duurt, heeft het geen zin iets vast te houden. In een samenleving waar je je spullen houdt, ruilt en verkoopt, wordt je waardering aan je bezit gekoppeld, zonder dat iemand dat besluit. De Hadza zijn niet rationeler dan de Cornell-student. Ze leven in een andere omgeving, en die omgeving heeft hun ijkpunt anders gezet. De onzin is dus niet aangeboren. Ze is aangeleerd door een markt die er vervolgens aan verdient. Dat maakt het eerder cynischer dan troostender.
Dan de derde vraag, de kampioen die niet stopt. Een titel is het meest uitvergrote bezit dat een vechter heeft: hij draagt hem om zijn middel, hij heeft hem in zijn handen gehad, en zijn naam staat erop. Volgens het rekenmodel van de vechter in het eerste jaar is de afweging eenvoudig: de kans op winst, de prijs, de schade en de jaren die nog komen. Maar de vechter in het laatste jaar rekent vanuit een ander referentiepunt. Voor hem is stoppen geen neutrale keuze tussen twee toekomsten. Het is een verkoop, en hij vraagt er een prijs voor die geen promotor, geen tegenstander en geen lichaam ooit nog kan betalen. Samuelson en Zeckhauser (1988) noemden de bredere variant status quo bias: wat er is, wint van wat er zou kunnen zijn, simpelweg omdat het er is. In de ring is de status quo een riem, en een riem lever je niet in voor de marktprijs.
Hetzelfde geldt kleiner op elke mat. De eigen stijl lijkt beter omdat hij van jou is, de eigen club voelt veiliger omdat je er al bent, en de techniek die je tien jaar hebt gedrild, verdedig je tegen de beelden in. Wie dat trouw noemt, heeft gelijk in de taal van de kantine. In de taal van het mechanisme is het een mok op een bureau.
De vooruitblik is weinig bemoedigend. Bezit wordt steeds vaker zonder bezit verkocht: abonnementen, licenties, digitale skins en een virtuele paskamer die je eigen lichaam laat zien in een jas die nog in een magazijn in Polen hangt. Als aanraken al genoeg is om het referentiepunt te verschuiven, dan is een overtuigend beeld van aanraken misschien ook genoeg. Het eerste onderzoek naar “virtual ownership” wijst die kant op. Wie de jas op zijn eigen avatar heeft gezien, heeft hem al half gekocht, en de andere helft is een formaliteit van dertig dagen.
De halsband
Haal een hond uit het asiel. Je kent hem twintig minuten, hij heeft geen druppel van je bloed en tot vanochtend was hij van niemand of van iemand die hem niet meer wilde. Dan geeft de medewerker je de riem. Vanaf dat moment is het MIJN hond, en als er op de terugweg een andere hond op hem afvliegt, sta je ertussen voordat je hebt nagedacht. Er is niets gekocht wat de moeite waard is, niets gedeeld en niets opgebouwd. Er is een riem van de ene hand in de andere gegaan.
Dat is het mokkenexperiment van Knetsch, maar dan met een hart dat klopt. Een willekeurige overdracht zet in één beweging het referentiepunt om, en het organisme verdedigt vanaf dan iets wat het een kwartier eerder niet eens had opgemerkt. Het endowment effect is daar de meetbare en tamme versie van. De ongetemde versie staat op straat met een riem in de hand en is bereid te bloeden.
Niemand creëert hier iets. Het ik is geen bouwer die een mijn erbij bouwt. Het ontstaat zelf in wisselwerking met de omgeving: een lichaam, een geschiedenis en een omgeving die het zijn grenzen geven. Het mijn ontstaat op dezelfde manier, als een koppeling tussen dat model en wat eromheen ligt. De halsband is context. Het pashokje, de kraamkamer en de overdrachtsakte zijn dat ook. De context zet de grens, het organisme volgt. Met de woorden van James uit 1890: het zelf is alles wat een mens het zijne kan noemen. Het bezittelijk voornaamwoord is geen verslag van een eigendomsrecht. Het is een grenspaal.
Maar één woord dekt meerdere systemen. Bij de hond vallen er twee tegelijk aan, met verschillende snelheden. Het eerste is territoriaal en werkt direct. De speltheorie kent het als de bourgeois strategy van Maynard Smith (1982): wie het eerst bezit, verdedigt, en de indringer trekt zich meestal terug, omdat een conventie over wie de eigenaar is beide partijen een gevecht bespaart. De Dreu en Gross (2019) lieten zien dat verdedigers in conflicten meer inzetten en vaker winnen dan aanvallers, bij mensen en bij andere dieren. Daarom ben je meteen bereid te vechten, terwijl je de naam van de hond nog moet leren. Het tweede systeem is hechting, en dat werkt langzaam. Nagasawa en collega’s (2015) vonden dat oogcontact tussen hond en baas bij allebei het oxytocineniveau verhoogt, een terugkoppeling die zichzelf versterkt. Dat duurt weken. De bereidheid om te vechten komt dus eerder dan de liefde.
Bij een kind ligt die volgorde niet vast, en dat is een pijnlijker inzicht dan de kraamkaartjes doen vermoeden. Robson en Kumar (1980) vonden dat ongeveer veertig procent van de moeders bij hun eerste kind de eerste dagen vooral onverschilligheid voelde. De genegenheid kwam later. Bij vaders stijgt oxytocine met lichamelijk contact en zorg (Gordon c.s., 2010), en adoptieouders hechten zich even sterk zonder één gedeeld gen. Met Tinbergen gezegd: de ultieme verklaring is genetisch belang, Hamiltons inclusive fitness, en de proximate verklaring is nabijheid. Het organisme weet niet wie zijn genen draagt. Het reageert op wie het vasthoudt. Daarom werkt het ook met een hond uit het asiel.
De Nederlandse taal gooit dat allemaal op één hoop: mijn kind, mijn hond, mijn hand en mijn auto. Veel talen zijn eerlijker. Taalkundigen spreken van inalienable tegenover alienable possession (Chappell en McGregor, 1996). In tal van Oceanische, Amerikaanse en Afrikaanse talen krijgen lichaamsdelen en verwanten een andere grammaticale vorm dan voorwerpen. “Mijn hand” en “mijn moeder” worden er anders gebouwd dan “mijn kano”. Die talen hebben in hun grammatica vastgelegd wat het brein doet: er bestaat geen bezit in het algemeen, alleen verschillende soorten koppeling.
Die soorten verschillen ook in gewicht. Lisa Feldman Barrett beschrijft het brein als een begrotingsorgaan voor het lichaam (Barrett en Simmons, 2015). Hoeveel iets MIJN is, kun je dan lezen als hoe hard een voorspellingsfout over dat ding de eigen begroting raakt. Valt het kind, dan is dat een aanslag op het hele systeem. Een deuk in de auto is een kleine boeking. Niemand kent die gewichten toe. Ze volgen uit welk systeem er geraakt wordt en hoe lang de koppeling al bestaat. Reddingsdiensten waarschuwen elk jaar voor baasjes die hun hond achterna het ijs of de branding in gaan. Dat is geen rekenfout van een individu. Het is de begroting die de hond als lichaamsdeel boekt, terwijl de zee hem als hond behandelt.
Blijft het verschil dat geen schaal kan wegrekenen. De auto annexeert niet terug. De hond wel: dezelfde oxytocinelus maakt jou zijn baas. Het kind gaat nog een stap verder. Het ontwikkelt zijn eigen ik, ongeveer tegelijk met het eerste “mijn!” rond anderhalf tot twee jaar (Rochat, 2011), en zal jou op een dag ook MIJN noemen, of juist niet. Daar houdt de vergelijking met de mok op. Je kunt een voorwerp bezitten en een hond houden, maar een kind is een ander organisme dat zijn eigen grenzen trekt, en een daarvan loopt op een dag dwars door jou heen.
De kampioen uit het vorige deel valt nu ook beter te begrijpen. Hij verkoopt geen riem. Hij amputeert een grens die twintig jaar lang met zijn lichaam is meegegroeid. Geen bod is daarvoor hoog genoeg, want het ding dat hij moet inleveren, staat in zijn eigen boekhouding al lang niet meer bij bezit, maar bij IK.
Literatuur
- Apicella, C. L., Azevedo, E. M., Christakis, N. A. & Fowler, J. H. (2014). Evolutionary origins of the endowment effect: evidence from hunter-gatherers. American Economic Review, 104(6).
- Barrett, L. F. & Simmons, W. K. (2015). Interoceptive predictions in the brain. Nature Reviews Neuroscience, 16(7).
- Belk, R. W. (1988). Possessions and the extended self. Journal of Consumer Research, 15(2).
- Brosnan, S. F. e.a. (2007). Endowment effects in chimpanzees. Current Biology, 17(19).
- Chappell, H. & McGregor, W. (red.) (1996). The Grammar of Inalienability: A Typological Perspective on Body Part Terms and the Part-Whole Relation. Berlijn: Mouton de Gruyter.
- De Dreu, C. K. W. & Gross, J. (2019). Revisiting the form and function of conflict: neurobiological, psychological, and cultural mechanisms for attack and defense within and between groups. Behavioral and Brain Sciences, 42.
- Gibson, J. J. (1979). The Ecological Approach to Visual Perception. Boston: Houghton Mifflin.
- Gordon, I., Zagoory-Sharon, O., Leckman, J. F. & Feldman, R. (2010). Oxytocin and the development of parenting in humans. Biological Psychiatry, 68(4).
- Hamilton, W. D. (1964). The genetical evolution of social behaviour I en II. Journal of Theoretical Biology, 7(1).
- Isoni, A., Loomes, G. & Sugden, R. (2011). The willingness to pay–willingness to accept gap, the “endowment effect”, subject misconceptions, and experimental procedures for eliciting valuations: comment. American Economic Review, 101(2).
- James, W. (1890). The Principles of Psychology. New York: Henry Holt.
- Kahneman, D., Knetsch, J. L. & Thaler, R. H. (1990). Experimental tests of the endowment effect and the Coase theorem. Journal of Political Economy, 98(6).
- Kahneman, D. & Tversky, A. (1979). Prospect theory: an analysis of decision under risk. Econometrica, 47(2).
- Knetsch, J. L. (1989). The endowment effect and evidence of nonreversible indifference curves. American Economic Review, 79(5).
- Knutson, B., Wimmer, G. E., Rick, S., Hollon, N. G., Prelec, D. & Loewenstein, G. (2008). Neural antecedents of the endowment effect. Neuron, 58(5).
- Maynard Smith, J. (1982). Evolution and the Theory of Games. Cambridge: Cambridge University Press.
- Morewedge, C. K., Shu, L. L., Gilbert, D. T. & Wilson, T. D. (2009). Bad riddance or good rubbish? Ownership and not loss aversion causes the endowment effect. Journal of Experimental Social Psychology, 45(4).
- Nagasawa, M. e.a. (2015). Oxytocin-gaze positive loop and the coevolution of human-dog bonds. Science, 348(6232).
- Peck, J. & Shu, S. B. (2009). The effect of mere touch on perceived ownership. Journal of Consumer Research, 36(3).
- Plott, C. R. & Zeiler, K. (2005). The willingness to pay–willingness to accept gap, the “endowment effect”, subject misconceptions, and experimental procedures for eliciting valuations. American Economic Review, 95(3).
- Robson, K. M. & Kumar, R. (1980). Delayed onset of maternal affection after childbirth. British Journal of Psychiatry, 136.
- Rochat, P. (2011). Possession and morality in early development. New Directions for Child and Adolescent Development, 132.
- Samuelson, W. & Zeckhauser, R. (1988). Status quo bias in decision making. Journal of Risk and Uncertainty, 1(1).
- Strahilevitz, M. A. & Loewenstein, G. (1998). The effect of ownership history on the valuation of objects. Journal of Consumer Research, 25(3).
- Thaler, R. (1980). Toward a positive theory of consumer choice. Journal of Economic Behavior & Organization, 1(1).
- Wolf, J. R., Arkes, H. R. & Muhanna, W. A. (2008). The power of touch: an examination of the effect of duration of physical contact on the valuation of objects. Judgment and Decision Making, 3(6).
