Maakt geld je kil, of worden kille mensen sneller rijk? Weet u waarom de aardigste man op uw werk waarschijnlijk het minst verdient? En stopt een dure auto echt minder vaak voor een zebrapad, of is dat een verhaal dat te mooi is om na te rekenen?
Neurobioloog Brankele Frank schreef deze week in het FD dat rijkdom ons morele kompas vertroebelt. Ik heb haar bronnen nagelopen. Wat ik vond is interessanter dan haar column, en minder vleiend voor wie graag gelijk heeft over de rijken.
Peter Koopman
Voormalig sportdocent, maar vooral amateur-antropoloog van de menselijke illusie
De Range Rover die een Corolla bleek
Er zijn twee manieren om te verklaren waarom de bewoners van een villawijk minder vaak voor u stoppen bij het zebrapad. De eerste: het geld heeft ze veranderd. De tweede: ze woonden daar al niet omdat ze zo graag voor anderen stopten.
Brankele Frank kiest in haar column in het Financieele Dagblad zonder aarzelen voor de eerste. Hoe rijker, hoe egoïstischer. Geld vertroebelt het morele kompas. Ze heeft er onderzoek bij, een spelletje Monopoly, een Range Rover en als toetje de miljonairsbelasting. Het is een lekkere column. Lekker en waar zijn twee verschillende smaken.
De gebroken neus
Eerst iets over hoe je zulk onderzoek leest, want daar zit de hele kwestie.
In mijn sportschool hebben de vechters met een gebroken neus vaker gewonnen dan de vechters zonder. Dat is een verband. Heeft die neusbreuk ze beter gemaakt? Natuurlijk niet. Wie vaker in de ring staat, breekt vaker zijn neus en wint ook vaker, simpelweg omdat hij meer partijen vecht en meer leert. De neus en de overwinning hebben een gemeenschappelijke oorzaak. Wie het verband omdraait en jongens adviseert hun neus te laten breken om kampioen te worden, heeft een probleem.
Met rijkdom en empathie is het niet anders. Dat die twee in sommige metingen tegen elkaar in bewegen, zegt niets over de richting. Misschien maakt geld je kil. Misschien maakt kilte je rijk. Misschien veroorzaakt een derde factor allebei. Brankele schrijft alsof alleen de eerste mogelijkheid bestaat. Dat is de keuze van een columnist, geen bevinding van een wetenschapper.
Wat er van het bewijs over is
Het fundament onder haar column is een reeks studies van onderzoekers in Berkeley uit 2012. Zeven onderzoeken, en alle zeven vonden dat mensen met een hogere status vaker liegen, valsspelen en voetgangers afsnijden. Dat klinkt overtuigend. Zeven keer hetzelfde resultaat, wat wil je nog meer?
Juist dat was het probleem. De studies waren klein en de effecten net groot genoeg om de statistische lat te halen. Vergelijk het met iemand die zeven keer achter elkaar precies zes gooit met een dobbelsteen, steeds met de kleinst mogelijke marge. Kan gebeuren. Je gaat wel even naar die dobbelsteen kijken. Een criticus deed dat binnen enkele weken en noemde de reeks te mooi om waar te zijn.
Daarna kwam het werk dat in de wetenschap het enige is dat telt: herhalen. Grotere groepen, en met een plan dat vooraf vastligt, zodat niemand achteraf in de cijfers kan gaan vissen tot er iets uitkomt. Die herhalingen vonden geen verband tussen status en egoïstisch gedrag. Een groot Duits onderzoek vond zelfs het omgekeerde: mensen met meer geld geven vaker aan goede doelen en doen vaker vrijwilligerswerk. Dat ze relatief een kleiner deel van hun inkomen weggeven, klopt. De helft van een lege portemonnee is nobeler dan een tiende van een volle. Het is ook minder geld voor degene die het ontvangt.
Die Monopolystudie heeft, voor zover ik kan nagaan, nooit als volwaardig wetenschappelijk artikel bestaan. Ze leeft voort in een veelbekeken TED-talk. Een anekdote met een laboratoriumjas aan.
En dan de Range Rover. Stopt een dure auto minder vaak voor een zebrapad? Het onderzoek waar dit vrijwel zeker op teruggaat, komt uit Las Vegas. Onderzoekers filmden 461 auto’s bij twee zebrapaden. Slechts 28 procent stopte, wat vooral iets zegt over Amerikaanse automobilisten in het algemeen. De kans op stoppen daalde met ongeveer 3 procent per duizend dollar autowaarde. Nu het detail dat in geen enkele column terechtkomt: de auto’s die stopten waren gemiddeld 5900 dollar waard, de auto’s die doorreden 8000 dollar. Dat zijn geen Range Rovers. Dat is het verschil tussen een oude Corolla en een iets minder oude Corolla. “Vier keer zo waarschijnlijk” heb ik nergens kunnen terugvinden. Het antwoord op de vraag is dus: een klein beetje, in één stad, gemeten aan auto’s waar geen miljonair in gezien wil worden.
Wat wel overeind blijft
Eén bevinding staat steviger: mensen met minder geld lezen gezichten iets beter. Ze schatten nauwkeuriger in wat een ander voelt. Brankele noemt dat empathie en concludeert dat geld die wegvreet.
De onderzoekers zelf geven een andere verklaring, en die is veel interessanter. Wie weinig heeft, is afhankelijk van anderen. Van de buurvrouw die op de kinderen past, van de baas die je zomaar kan ontslaan, van de huisbaas. Wie afhankelijk is, moet opletten. Gezichtenlezen is dan een overlevingsvaardigheid, aangeleerd uit noodzaak.
Ik ken dat uit de praktijk. Een vechter die op straat moet overleven, leest aan een schouder of iemand gaat slaan. Dezelfde man die twintig jaar achter een bureau zit, verliest die scherpte. Hij is niet slechter geworden, alleen ongeoefend. Geld vernietigt de vaardigheid niet; het haalt de noodzaak weg, en zonder noodzaak roest elke vaardigheid. Dat is een heel ander verhaal dan een verloren morele kern.
Hetzelfde geldt voor haar laatste punt, dat we winst aan onszelf toeschrijven en verlies aan de omstandigheden. Klopt. Het is een van de best bewezen denkfouten die we kennen. Elke winnaar in mijn zaal won door zijn training en elke verliezer verloor door de scheidsrechter. Daar is geen Range Rover voor nodig.
De aardige man verdient minder
Nu mijn omkering. Wat als niet het geld de mens verandert, maar een bepaald soort mens beter in staat is geld te verwerven?
Daar is meer steun voor dan voor haar stelling. Weet u waarom de aardigste man op uw werk waarschijnlijk het minst verdient? Onderzoek naar meerdere grote datasets laat zien dat vriendelijkheid, als persoonlijkheidstrek, samengaat met een lager inkomen. Bij mannen is het effect het sterkst. Aardige mannen verdienen aantoonbaar minder, en dat verschil is niet klein.
Het mechanisme is weinig mysterieus. Wie het gevoel van de ander zwaar laat wegen, vraagt in een salarisgesprek minder, ontslaat met moeite, laat geld op tafel liggen bij een onderhandeling en zegt sneller ja tegen werk dat niets oplevert. Op een markt waar geld verdeeld wordt via onderhandeling, is meegevoel een handicap. Ander onderzoek vond dat narcisme samengaat met een hoger salaris. De markt beloont niet de zachtste, maar degene die zich het minst laat remmen door de ander.
En dan het mooiste. Een Fins onderzoek vond dat mannen die een statusauto rijden, lager scoren op vriendelijkheid. Dat verklaart het zebrapad zonder dat geld ook maar iemand verandert. Kille mensen kopen andere auto’s. De auto is een symptoom, geen oorzaak.
Waar mijn model schuurt
Ik heb een model waarvan ik overtuigd ben, maar het sluit niet op alles aan. De lezer mag weten waar het wringt.
Het eerste schuurpunt: empathie en vriendelijkheid zijn niet hetzelfde. Een goede verkoper leest u feilloos. Hij weet precies waar uw twijfel zit en speelt erop in. Dat is empathie zonder meegevoel. Psychologen onderscheiden het begrijpen van wat een ander voelt van het meevoelen ermee, en die twee kunnen ver uit elkaar lopen. De psychopaat is het extreme voorbeeld: hij leest u perfect en dat laat hem koud. Mijn hypothese wordt scherper, en eerlijker, als ik zeg dat succes waarschijnlijk selecteert op weinig meevoelen bij een intact of zelfs uitstekend vermogen tot doorzien. Wie rijk wordt, is dan niet de botte, maar de koele kenner.
Het tweede schuurpunt is groter. Een flink deel van het vermogen in Nederland is geërfd. Een erfgenaam is nergens op geselecteerd; hij werd geboren. Mijn selectieverklaring zegt over hem niets. Hier ligt een mooie toets voor wie ooit onderzoek wil doen: vergelijk mensen die hun geld zelf verdienden met mensen die het erfden. Zijn de eersten kouder, dan wint mijn selectie. Zijn de erfgenamen kouder, dan heeft Brankele een punt, al kan het dan net zo goed de opvoeding zijn als het geld.
Het derde schuurpunt moet ik haar gunnen. Er bestaat een zuiver natuurlijk experiment: de loterij. Een winnaar is willekeurig gekozen, dus selectie speelt geen rol. Amerikaans onderzoek vond dat loterijwinnaars na hun winst minder voelen voor herverdeling en voor belasting op erfenissen. Geld verandert dus wel iets. Alleen is wat het verandert eigenbelang, geen empathie. De winnaar is niet harteloos geworden. Hij heeft iets te verliezen gekregen en verdedigt het. Dat is menselijk, voorspelbaar en weinig verheven, maar het is een ander gebrek dan het gebrek waar Brankele hem van beschuldigt.
Het gestampvoet
Daarmee komen we bij haar slot, de miljonairsbelasting. Wie stampvoet tegen een belasting die hem zelf raakt, gedraagt zich als ieder ander die zijn bezit beschermt. Dat kun je onsympathiek vinden. Het bewijst geen tekort aan empathie, net zoals de huurder die tegen een huurverhoging protesteert geen tekort aan begrip voor de huisbaas heeft. Belang en gevoel zijn twee knoppen op hetzelfde dashboard.
Brankele verwisselt die knoppen. Ze leidt uit een politieke positie een moreel defect af, en geeft daarmee precies het voorbeeld van de oordeelsfout die ze bij de rijken meent te zien: de ander kleiner maken om er zelf groter van te worden. Dat ze dat doen in de krant die elke ochtend door beleggers wordt gelezen, is een ironie waar ik niets aan hoef toe te voegen.
Is er dan niets van waar? Wel iets. Rijkdom maakt je minder afhankelijk, en wie niet afhankelijk is, hoeft minder op te letten. Geld geeft je iets te verdedigen, en wie iets te verdedigen heeft, kijkt anders naar herverdeling. En een markt die op onderhandeling draait, laat de minst geremde het verst komen. Dat zijn drie mechanismen, en geen van drieën is het morele kompas dat troebel wordt. Het kompas wees al die tijd gewoon naar het noorden van de eigenaar.
Ergens in Las Vegas rijdt een Corolla van achtduizend dollar een zebrapad over. In het Financieele Dagblad is het een Range Rover geworden, vier keer zo gevaarlijk. Het kompas dat daar ontspoorde, zat niet in de auto.
Literatuur
- Frank, B. (2026). Geld vertroebelt je morele kompas. Column, Het Financieele Dagblad.
- Piff, P.K., Stancato, D.M., Côté, S., Mendoza-Denton, R. & Keltner, D. (2012). Higher social class predicts increased unethical behavior. PNAS, 109(11).
- Francis, G. (2012). Evidence that publication bias contaminated studies relating social class and unethical behavior. PNAS, 109(25).
- Jung, M.H., Smeets, P., Stoop, J. & Vosgerau, J. (2023). Social status and unethical behavior: Two replications of the field studies in Piff et al. (2012). Journal of Experimental Psychology: General, 152(5).
- Korndörfer, M., Egloff, B. & Schmukle, S.C. (2015). A large scale test of the effect of social class on prosocial behavior. PLoS ONE, 10(7).
- Kraus, M.W., Côté, S. & Keltner, D. (2010). Social class, contextualism, and empathic accuracy. Psychological Science, 21(11).
- Coughenour, C. e.a. (2020). Estimated car cost as a predictor of driver yielding behaviors for pedestrians. Journal of Transport & Health.
- Judge, T.A., Livingston, B.A. & Hurst, C. (2012). Do nice guys, and gals, really finish last? The joint effects of sex and agreeableness on income. Journal of Personality and Social Psychology, 102(2).
- Spurk, D., Keller, A.C. & Hirschi, A. (2016). Do bad guys get ahead or fall behind? Relationships of the dark triad of personality with objective and subjective career success. Social Psychological and Personality Science, 7(2).
- Lönnqvist, J.-E., Ilmarinen, V.-J. & Sumelius, S. (2020). Self-reported personality and status cars. Journal of Research in Personality.
- Doherty, D., Gerber, A.S. & Green, D.P. (2006). Personal income and attitudes toward redistribution: A study of lottery winners. Political Psychology, 27(3).
- Miller, D.T. & Ross, M. (1975). Self-serving biases in the attribution of causality: Fact or fiction? Psychological Bulletin, 82(2).

