Beste lezer,
Drie vragen vooraf, en probeer ze eerlijk te beantwoorden voordat je verder leest.
Als een rechter vlak voor zijn vonnis twee dobbelstenen gooit, waarvan hij weet dat ze niets met de zaak te maken hebben, hoeveel maanden scheelt dat dan voor de verdachte? Nul, zou je denken.
Als je weet dat de doorgestreepte €199 in de etalage nooit iemands prijs is geweest, waarom voelt die €99 er dan toch als een koopje naast?
En als je dit allemaal weet, nadat je dit stuk hebt gelezen, ben je dan beschermd? Of weet je het alleen?
Over twee weken is het Black Friday. Het essay hieronder gaat over het getal dat je hoort voordat je zelf iets bedenkt, en over de vraag wie er eigenlijk rekent als jij denkt dat jij rekent. Het antwoord op de eerste vraag is geen nul. Het antwoord op de derde vraag zul je niet leuk vinden.
Peter Koopman
Voormalig sportdocent, maar vooral amateur-antropoloog van de menselijke illusie
Het getal dat er niet toe deed
De dobbelsteen en de etalage
Een rechter met twintig jaar ervaring krijgt een dossier over een winkeldiefstal. Vooraf gooit hij twee dobbelstenen. Hij weet dat ze niets met de zaak te maken hebben; dat is juist het punt van het spel. De stenen tonen samen negen, en hij legt een zwaardere straf op dan zijn collega die drie gooide. Twee weken later loopt dezelfde rechter langs een etalage waar €199 is doorgestreept en €99 in rood ernaast staat. Hij weet dat die €199 nooit iemands prijs is geweest. Hij koopt het ding toch, met het gevoel dat hij honderd euro heeft verdiend. Rechtbank of webshop, het organisme doet hetzelfde: het hoort een getal, kan het niet meer vergeten en rekent vanaf daar verder. Het denkt na zonder te merken waarvandaan.
De rechter bestaat. Birte Englich, Thomas Mussweiler en Fritz Strack lieten in 2006 ervaren Duitse strafrechters een casus beoordelen nadat ze zelf met gemanipuleerde dobbelstenen hadden gegooid. Wie hoog gooide, eiste en vonniste hoger: in de orde van vijf maanden na een lage worp tegen bijna acht na een hoge. Drie maanden vrijheid, verdeeld door een stuk plastic met stippen. Dat is het antwoord op de eerste vraag uit de mail, en het is geen nul.
De winkel weet dit al veel langer dan de wetenschap. Daarom staat er een doorgestreepte prijs, en daarom moest Europa ingrijpen. Sinds de Omnibusrichtlijn, in Nederland van kracht sinds mei 2022, moet een korting worden berekend vanaf de laagste prijs van de afgelopen dertig dagen. De wetgever heeft daarmee iets erkend wat de consument weigert te geloven: tegen een getal helpt geen verstand, alleen een verbod. Wie de regel omzeilt, en de Consumentenbond vangt er elk jaar een handvol, rekent op precies dat ene trucje dat werkt bij iedereen die zegt dat het bij hem niet werkt.
Waarom het getal blijft hangen
Amos Tversky en Daniel Kahneman draaiden in 1974 een rad van fortuin dat stiekem alleen op 10 of op 65 kon stoppen. Daarna vroegen ze welk percentage van de VN-leden Afrikaans was. Wie 10 had gezien, schatte gemiddeld rond de 25 procent; wie 65 had gezien, rond de 45. Een rad uit een spelshow verschoof een schatting over geopolitiek met twintig procentpunt. Ze noemden het anchoring and adjustment: je begint bij het getal dat er ligt, past aan, en stopt te vroeg.
Dat stoppen is geen luiheid, en het verklaart ook niet alles. Fritz Strack en Thomas Mussweiler lieten in 1997 zien dat er iets eerder gebeurt. Wie de vraag krijgt of Gandhi ouder of jonger dan 140 werd, toetst die absurde hypothese, en haalt daarbij precies de kennis naar boven die bij een hoge leeftijd past: oud, taai, vegetarisch, lang gevast. Het anker zet geen getal neer; het zet een zoekopdracht in het geheugen klaar. Selective accessibility. Wat je daarna denkt, is gefilterd op wat het anker al had opgevraagd.
Nicholas Epley en Thomas Gilovich vonden de andere helft. Bij ankers die mensen zelf bedenken, zoals het kookpunt van water op de Everest vanaf honderd graden, is bijstellen werk. Wie tegelijk een getallenreeks moet onthouden, of een paar glazen op heeft, stelt minder bij en blijft dichter bij het anker. Zelfs knikken of nee schudden tijdens het denken verschuift het eindpunt. De denker zit er niet bovenop; hij wordt meegenomen.
Zo komen we bij de tweede vraag uit de mail. De €99 voelt als een koopje omdat het brein geen prijzen kent, alleen verschillen. Richard Thaler noemde dat de referentieprijs: de genoegdoening van een aankoop is een vergelijking, geen bedrag. In de taal van predictive processing, Karl Friston en Andy Clark, is de doorgestreepte €199 een prior die het systeem gratis heeft gekregen. Elke volgende waarneming wordt ermee verrekend. Een getal dat je hebt gelezen, kun je niet meer ongelezen maken; je kunt het hooguit tegenspreken, en tegenspraak kost energie die een organisme op zaterdagmiddag in een winkelstraat zelden over heeft.
Gregory Northcraft en Margaret Neale lieten in 1987 makelaars een huis taxeren, met een vraagprijs die per groep verschilde. De taxaties schoven netjes mee. Gevraagd wat hun oordeel had bepaald, noemden vrijwel alle makelaars de ligging, de staat en vergelijkbare verkopen. De vraagprijs noemde bijna niemand. Ze waren deskundig in allesbehalve in waar hun eigen getal vandaan kwam.
Weten helpt niet, of nauwelijks
De derde vraag dan: ben je beschermd nu je het weet? Timothy Wilson en collega’s waarschuwden proefpersonen in 1996 expliciet voor het effect van een willekeurig getal. Het effect bleef. Geld voor een juiste schatting haalt het bij een opgelegd anker ook niet weg. Ervaring evenmin; zie de rechters en de makelaars. In het grote replicatieproject Many Labs, onder leiding van Richard Klein in 2014, hoorde anchoring bij de stevigste effecten uit de hele sociale psychologie, en dat in een periode waarin de ene klassieker na de andere omviel. Wie een mensbeeld zoekt van een organisme zonder bestuurder achter het stuur, vindt hier geen slechte getuige. Het oordeel wordt gestuurd door iets wat de oordelaar kent, verwerpt en toch volgt. De verteller levert achteraf de ligging, de staat van het huis, de ernst van het delict.
De getuige heeft wel zijn mindere momenten. Het beroemdste voorbeeld, de laatste twee cijfers van het burgerservicenummer die bepalen wat mensen voor een fles wijn bieden, komt van Dan Ariely, George Loewenstein en Drazen Prelec (2003). Zacharias Maniadis, Fabio Tufano en John List vonden in 2014 bij herhaling een veel zwakker effect. Dat Ariely later in een ander onderzoek met frauduleuze data in opspraak kwam, bewijst niets over dit effect, maar het is een goede reden om de spectaculairste versie niet als dragende muur te gebruiken. Het effect is echt; de grootte hangt af van hoe willekeurig het getal oogt en hoeveel de proefpersoon zelf weet.
Zwaarder weegt de vraag of het wel zo onzinnig is. Falk Lieder, Tom Griffiths en collega’s lieten in 2018 zien dat stoppen met bijstellen precies is wat een systeem met beperkte tijd zou moeten doen: elke extra stap kost, en het rendement daalt. Resource rational, noemen ze het. Norbert Schwarz wees eerder op de sociale kant. Wie in een experiment een getal krijgt, mag aannemen dat het er niet voor niets staat; zo werken gesprekken nu eenmaal. In de omgeving waarin dit brein is ontstaan, waren getallen zelden willekeurig. De eerste prijs die een handelaar noemde, zei iets over de waarde van de waar. Dan is de €199 geen bug in de consument, maar een uitbuiting van een regel die doorgaans klopt. Dat haalt het onzinnige niet weg; het verhuist het, van het individu naar de mismatch tussen organisme en etalage. Voor het deterministische model is dat eerder een versterking. Het organisme doet wat het gebouwd is om te doen, en de omgeving bepaalt of dat slim of dom uitpakt.
Ook de taal verdient argwaan, en die van mij net zo goed. “Het brein rekent vanaf het anker” klinkt deterministisch, maar zet onopgemerkt een rekenaar in de schedel. Wie het organisme zonder bestuurder serieus neemt, moet ook de boekhouder ontslaan. Wat overblijft is een netwerk waarin een eerder geactiveerde waarde de volgende toestand meetrekt, zonder dat iemand iets vergelijkt.
En er is een kier. Epley en Gilovich vonden in 2005 dat waarschuwingen en beloningen bij zelfbedachte ankers wel helpen: dan gaan mensen verder met bijstellen. Bij het tegendeel van het anker denken werkt ook, toonden Mussweiler, Strack en Pfeiffer in 2000: wie zichzelf dwingt redenen te zoeken waarom het getal fout is, verliest een deel van het effect. Een libertariër zal dat de vrije wil noemen die zich herstelt. Ik noem het een tweede oorzaak die het van de eerste wint, mits iemand haar van buiten aanreikt. Het antwoord op de derde vraag is dus: weten alleen beschermt je niet. Een procedure die je dwingt eerst je eigen getal op te schrijven, beschermt je een beetje. De wil heeft er weinig mee te maken; de omgeving des te meer.
De hoek, de purse en wie het eerst spreekt
In de vechtsport zie je het mechanisme zonder laboratorium. Een promotor belt een manager over een gevecht. Wie het eerste bedrag noemt, trekt het gesprek naar zijn kant van de tafel. Adam Galinsky en Thomas Mussweiler toonden in 2001 dat het eerste bod in een onderhandeling de uitkomst beter voorspelt dan bijna alles wat daarna gezegd wordt. De oude wijsheid dat je de ander moet laten beginnen, klopt alleen als jij weinig weet en hij veel. Weet je wat het gevecht waard is, dan is zwijgen een cadeau aan de tegenpartij.
Speltheoretisch wordt het pas onzinnig als beide partijen dit weten. Dan wachten ze allebei, en het gesprek wordt een staarwedstrijd die geen van beiden wil winnen, omdat wie het eerst spreekt de bijl in handen heeft maar ook zijn kaarten laat zien. Het eerste bod zet het anker, maar verraadt ook wat je weet. In de praktijk beslist meestal wie het eerst de stilte niet meer verdraagt. Dat is geen strategie meer; dat is zenuwgestel.
Hetzelfde gebeurt op de weegschaal. De coach noemt in week één een doelgewicht, en vanaf dat moment is elk ander getal een tekort of een overwinning ten opzichte van dat ene. Of het doel verstandig was, wordt niet meer gevraagd. En aan de jurytafel: Lysann Damisch, Thomas Mussweiler en Henning Plessner vonden in 2006 dat juryleden bij turnen een oefening hoger waarderen als de vorige turner hoog scoorde. Het cijfer van de vorige is het anker van de volgende. Wie als tweede na een kampioen opkomt, heeft een voorsprong die hij niet verdiend heeft en waarvan de jury niet weet dat ze hem gaf.
Terug naar de rechter met de dobbelstenen. Hij zal je zeggen dat hij heeft gewogen, gewikt en gevonnist. Hij heeft gelijk dat er gewogen is. Alleen stond de weegschaal al scheef voordat hij het dossier opensloeg, en niemand in de zaal, hijzelf het minst, kon dat zien. Over twee weken staan er weer duizenden rechters in de rij bij de kassa, elk met een getal in het hoofd dat iemand anders daar heeft neergezet.
Literatuur
- Ariely, D., Loewenstein, G. & Prelec, D. (2003). “Coherent arbitrariness”: stable demand curves without stable preferences. Quarterly Journal of Economics, 118(1).
- Clark, A. (2016). Surfing Uncertainty: Prediction, Action, and the Embodied Mind. Oxford University Press.
- Damisch, L., Mussweiler, T. & Plessner, H. (2006). Olympic medals as fruits of comparison? Assimilation and contrast in sequential performance judgments. Journal of Experimental Psychology: Applied, 12(3).
- Englich, B., Mussweiler, T. & Strack, F. (2006). Playing dice with criminal sentences: the influence of irrelevant anchors on experts’ judicial decision making. Personality and Social Psychology Bulletin, 32(2).
- Epley, N. & Gilovich, T. (2001). Putting adjustment back in the anchoring and adjustment heuristic. Psychological Science, 12(5).
- Epley, N. & Gilovich, T. (2005). When effortful thinking influences judgmental anchoring. Journal of Behavioral Decision Making, 18(3).
- Epley, N. & Gilovich, T. (2006). The anchoring-and-adjustment heuristic: why the adjustments are insufficient. Psychological Science, 17(4).
- Friston, K. (2010). The free-energy principle: a unified brain theory? Nature Reviews Neuroscience, 11.
- Galinsky, A. D. & Mussweiler, T. (2001). First offers as anchors: the role of perspective-taking and negotiator focus. Journal of Personality and Social Psychology, 81(4).
- Klein, R. A. e.a. (2014). Investigating variation in replicability: a “Many Labs” replication project. Social Psychology, 45(3).
- Lieder, F., Griffiths, T. L., Huys, Q. J. M. & Goodman, N. D. (2018). The anchoring bias reflects rational use of cognitive resources. Psychonomic Bulletin & Review, 25.
- Maniadis, Z., Tufano, F. & List, J. A. (2014). One swallow doesn’t make a summer: new evidence on anchoring effects. American Economic Review, 104(1).
- Mussweiler, T., Strack, F. & Pfeiffer, T. (2000). Overcoming the inevitable anchoring effect: considering the opposite compensates for selective accessibility. Personality and Social Psychology Bulletin, 26(9).
- Northcraft, G. B. & Neale, M. A. (1987). Experts, amateurs, and real estate: an anchoring-and-adjustment perspective on property pricing decisions. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 39(1).
- Schwarz, N. (1996). Cognition and Communication: Judgmental Biases, Research Methods, and the Logic of Conversation. Erlbaum.
- Strack, F. & Mussweiler, T. (1997). Explaining the enigmatic anchoring effect: mechanisms of selective accessibility. Journal of Personality and Social Psychology, 73(3).
- Thaler, R. H. (1985). Mental accounting and consumer choice. Marketing Science, 4(3).
- Tversky, A. & Kahneman, D. (1974). Judgment under uncertainty: heuristics and biases. Science, 185(4157).
- Wilson, T. D., Houston, C. E., Etling, K. M. & Brekke, N. (1996). A new look at anchoring effects: basic anchoring and its antecedents. Journal of Experimental Psychology: General, 125(4).
- Richtlijn (EU) 2019/2161 (Omnibusrichtlijn), in Nederland geïmplementeerd per 28 mei 2022: regels voor prijsverlagingen.
