De getuige die het mes zag

Beste lezer,

Een getuige zweert onder ede dat de man een mes had, en het was een telefoon.

In het kort. Je brein registreert de wereld niet, het gokt wat er hoort te zijn en meld je alleen iets als die gok flink misloopt. Wat je zien noemt, is die gok met een stempel erop. Daarom voelt een foute waarneming precies zo zeker als een goede: de zekerheid komt uit het ontbreken van tegenspraak, niet uit nauwkeurig kijken. Dat verklaart getuigen, scheidsrechters en de klap die je in de ring niet zag aankomen. De kanttekening: wie jarenlang geoefend heeft in dezelfde omgeving en direct feedback kreeg, mag zijn zekerheid vaak wel geloven.

De conclusie: je weet niet wat je ziet, je weet alleen dat niemand je tegenspreekt.

Bedenk wanneer iemand je voor het laatst heeft tegengesproken, en of je hem toen hebt geloofd.

Peter Koopman

Voormalig sportdocent, maar vooral amateur-antropoloog van de menselijke illusie — gespecialiseerd in de kruising tussen biologie, gedrag, macht, zelfbedrog en ons absurde verlangen naar validatie.

 

• De getuige die het mes zag

Een getuige zweert onder ede dat de man een mes had. Hij zag het, zegt hij, met zijn eigen ogen, en hij zal er morgen nog op staan. Het was een telefoon. Dat de getuige liegt, is de goedkoopste verklaring en meestal de verkeerde. Zijn brein deed wat het altijd doet: het gokte in een halve seconde wat een man in een steegje bij slecht licht in zijn hand heeft, en leverde die gok af bij het bewustzijn met het stempel waargenomen. Pas als de gok flink misloopt, schuift er een foutsignaal doorheen. Hier liep hij niet genoeg mis. Zijn zekerheid zegt niets over hoe goed hij keek; ze zegt hoe weinig zijn brein werd tegengesproken.

Het gangbare plaatje van waarnemen is dat van een camera. Licht valt het oog in, de hersenen verwerken het en aan het eind staat een beeld. Dat plaatje klopt niet, en niet een beetje. Het verkeer in het brein loopt grotendeels de andere kant op. Van de hogere lagen naar de lagere gaat een verwachting; van de lagere naar de hogere gaat alleen het verschil tussen wat verwacht werd en wat binnenkwam. Denk aan een krant die elke ochtend verschijnt als de krant van gisteren, met drie correcties erbij. Jij leest de krant van gisteren. De correcties zijn het enige echte nieuws, en ze worden alleen gedrukt als het verschil groot genoeg is om de zetter wakker te maken.

Gokken is hier trouwens een woord dat een gokker veronderstelt, en die is er niet. Er is een systeem dat uitkomt waar het uitkomt. Het ontwerp is zuinig, en zuinige ontwerpen overleven. Het brein weegt twee procent van het lichaam en slurpt ongeveer twintig procent van de energie; een orgaan met zo’n rekening kan zich geen camera veroorloven die elke seconde de hele wereld opnieuw opbouwt. Wat gisteren klopte, blijft vandaag staan tot het ergens knelt. De prijs is precies de fout van de getuige: wat bij de verwachting past, komt nauwelijks nog langs een toets.

De proeven zijn even ontnuchterend als de theorie. Mensen zagen een filmpje van een aanrijding en kregen daarna de vraag hoe hard de auto’s reden toen ze op elkaar knalden. Een tweede groep kreeg dezelfde vraag met het werkwoord raakten. De eerste groep schatte hoger, en een week later beweerde ruim een derde van hen gebroken glas te hebben gezien. Er was geen glas. Eén werkwoord had het verleden herschreven, en het herschreven verleden voelde bij het ophalen precies zo echt als de rest. Of de gorilla: kijkers die de passes van een basketbalteam moesten tellen, merkten bijna voor de helft niet dat er een man in een apenpak dwars door het beeld liep. Ze zouden erom zweren dat er niets was. Het mes dat er niet was en de gorilla die er wel was komen uit hetzelfde apparaat.

In de ring is het met het blote oog te zien. Een gewone reactie op een visueel signaal kost een kwart seconde of meer, nog voordat de arm beweegt. Een rechte stoot van een goede bokser doet er niet langer over. Wie blokkeert, blokkeert dus iets wat hij nog niet gezien kan hebben. Onderzoek naar topsporters laat zien dat geoefende spelers de uitkomst aflezen aan houding en schouder voor het contact. De arm gaat omhoog, en pas daarna meldt het bewustzijn: ik zag hem komen. Het zag niets komen. Het raadde, en de raad klopte.

De klap die je niet zag aankomen is dezelfde machine in de andere stand. Die stoot viel buiten de verwachting, en wat buiten de verwachting valt, bestaat tot het moment van contact niet. Hij komt binnen als een ongeluk. Achteraf wordt er een verhaal bij gezocht, want een lichaam dat net geraakt is en niet weet waarom, is voor het brein een open rekening.

Hetzelfde mechanisme draait onder het gevoel dat jij het deed. Je kunt jezelf niet kietelen, omdat je brein het gevolg van je eigen beweging voorspelt en dat voorspelde gevoel uit het binnenkomende signaal haalt. Wat overblijft is te weinig om te kietelen. Dezelfde aftrekking levert het etiket van mij: een gevolg dat precies klopt met de voorspelling krijgt de stempel eigen daad, een gevolg dat niet klopt overkomt je. De bestuurder is dan geen oorzaak maar een uitkomst van de boekhouding. Wat klopt, heet van mij. Wat schuurt, heet toeval, of de ander.

Nu de tegenwerping, want die is goed. Zekerheid is geen ruis. Wie bij een rij foto’s de eerste keer en meteen een gezicht aanwijst, zonder dat iemand hem een duwtje geeft, en dat met grote zekerheid doet, zit er vaker goed dan de rechtszaal lang dacht. Het gaat mis daarna. Een agent zegt goed gezien, een jaar later staat de getuige onder ede honderd procent zeker en was hij aan de balie nog aarzelend. Een brein dat jarenlang in dezelfde omgeving heeft geoefend en telkens direct is gecorrigeerd, heeft een model dat klopt en een zekerheid die dat weerspiegelt: de schaker, de scheidsrechter, de bokser met vierduizend rondes in dezelfde zaal. Het gaat dus niet om zekerheid. Het gaat om zekerheid zonder correctie. En een steegje om elf uur ’s avonds, met een telefoon in een hand, heeft nog nooit iemand een correctie uitgedeeld.

Bewijsstuk 4 ligt in een plastic zakje op de tafel van de rechter: een telefoon, scherm gebarsten. De getuige kijkt ernaar en zegt dat hij het echt anders zag. Hij liegt niet. Hij zag het anders.

Commentaar bij je visie

Dit blok hoort niet bij het essay; het is redactie voor jou. Je positie, het organisme zonder bestuurder, krijgt hier steun en tegenwind, en de tegenwind is de moeite waard.

Waar het essay je ondersteunt. Het gevoel van eigen wil als uitkomst van een vergelijking tussen voorspelling en gevolg is de sterkste empirische rugdekking die je premisse krijgt. Wegner bouwde er een heel boek op (The Illusion of Conscious Will), en de kietelproef van Blakemore, Wolpert en Frith laat het mechanisme zien: het zelfmodel is geen bewoner maar een boekhouding. Ook je energielijn past. Voorspellen is zuinig, controleren is duur, dus de standaardoplossing wint vaker dan de juiste. Dat is je werkhypothese over heuristiek, en predictive processing geeft er een rekenkundige vorm aan.

Waar het wringt, deel 1: zekerheid is geen ruis. Je ruimere stelling, dat zekerheid niets zegt over juistheid, houdt geen stand. Wixted en Wells (2017) laten zien dat de eerste, onbeïnvloede, zeker uitgesproken herkenning bij een fotorij behoorlijk betrouwbaar is. Zekerheid is zelf een voorspelling, gewogen naar hoe vaak het model eerder klopte. Het mechanisme dat de getuige misleidt is dus hetzelfde als dat de bokser redt. Wie beweert dat zekerheid altijd bedriegt, wordt door de ervaren scheidsrechter weerlegd. Het essay houdt het daarom bij: zekerheid zonder correctie. Dat sluit overigens aan op je eigen standpunt dat de zaal niet naar de straat overdraagt; een model dat in de zaal klopt, heeft in een steegje geen correctiegeschiedenis.

Deel 2: sturing zonder bestuurder is nog steeds sturing. Je slotregel, er is geen bestuurder, alleen gedrag, is als uitspraak over een innerlijk baasje houdbaar. Als uitspraak over regulatie is ze te sterk. Het brein reguleert actief: het stuurt het lichaam naar verwachte toestanden (Friston noemt dat active inference), en kiest via precisiegewichten welke fouten ertoe doen. Dat is cybernetica, een thermostaat zonder thermostaatbezitter. Er is regeling, er is geen regelaar die erbovenop zit. Wie dat onderscheid niet maakt, geeft critici de kans om je een claim toe te dichten die je niet bedoelt, namelijk dat er niets stuurt.

Deel 3: het kader zelf is niet gratis. Je hebt zelf science als zelfcorrigerende fictie omschreven. Pas die toets toe op het free-energy-principe: critici (Colombo en Wright, 2021) noemen het zo breed dat het bijna alles kan inpassen, en Friston zelf spreekt van een principe dat zich als wiskunde, niet als hypothese, gedraagt. De proceshypotheses eronder, voorspellingsfouten en precisiewegingen, zijn wel te toetsen en zijn deels gevonden, deels weerlegd. Wie predictive processing als motor onder je werk plaatst, moet erbij zeggen welke uitkomst het zou weerleggen.

Advies. Houd de stelling vast als zekerheid zonder correctie, laat de ervaren scheidsrechter in het stuk staan, en schrap het woord bestuurder niet maar scherp het aan tot regelaar. Dat is minder mooi dan alles ontkennen en het is wel verdedigbaar.

Literatuur

Citaties uit het geheugen opgesteld en niet opnieuw opgezocht; controleer jaartallen en tijdschriften vóór publicatie.

• • Blakemore, S.-J., Wolpert, D. M. & Frith, C. D. (1998). Central cancellation of self-produced tickle sensation. Nature Neuroscience.
  • Chabris, C. & Simons, D. (2010). The Invisible Gorilla. Eerder: Simons & Chabris (1999), Gorillas in our midst, Perception.
  • Clark, A. (2016). Surfing Uncertainty. Oxford University Press.
  • Colombo, M. & Wright, C. (2021). First principles in the life sciences: the free-energy principle, organicism, and mechanism. Synthese.
  • Correll, J., Park, B., Judd, C. M. & Wittenbrink, B. (2002). The police officer’s dilemma. Journal of Personality and Social Psychology.
  • Friston, K. (2010). The free-energy principle: a unified brain theory? Nature Reviews Neuroscience.
  • Loftus, E. F. & Palmer, J. C. (1974). Reconstruction of automobile destruction. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior.
  • Mann, D. T. Y., Williams, A. M., Ward, P. & Janelle, C. M. (2007). Perceptual-cognitive expertise in sport: a meta-analysis. Journal of Sport and Exercise Psychology.
  • Seth, A. (2021). Being You. Faber.
  • Wegner, D. M. (2002). The Illusion of Conscious Will. MIT Press.
  • Wixted, J. T. & Wells, G. L. (2017). The relationship between eyewitness confidence and identification accuracy. Psychological Science in the Public Interest.