Het plan zonder storingen

Je weet hoelang het duurt. Je gelooft het alleen niet.

Beste lezer,

Iedereen kent zijn eigen vorige keer. Niemand gebruikt hem. Vandaag een essay over de planning fallacy: waarom het brein een klus inschat als een verhaal zonder storingen, ook als het dossier van de vorige klus open op tafel ligt. Met een student die 34 dagen zei en 56 nodig had, een metrolijn die twee keer zo duur werd, en een bokser die drie dagen voor de weging nog een kilo te zwaar is.

Lees, schrik, en kijk daarna naar je eigen agenda van volgende week.

Peter Koopman

Voormalig sportdocent, maar vooral amateur-antropoloog van de menselijke illusie 

Het plan zonder storingen

Zeg tegen iemand dat zijn verbouwing zes weken duurt en hij gelooft je. Vraag naar de vorige verbouwing, die twee keer zo lang duurde, en hij knikt, noemt de aannemer, de vochtplekken, de tegels uit Italië, en houdt vast aan de zes weken. Domheid verklaart dit niet. Buehler, Griffin en Ross vroegen in 1994 studenten wanneer hun scriptie af zou zijn: na 34 dagen, zeiden ze gemiddeld. Het werden er 56. Zelfs hun pessimistische scenario, het “als alles tegenzit”, bleef hangen op 49. De student kende zijn eigen verleden prima; hij raadpleegde het alleen niet. Een plan komt uit hetzelfde brein dat verhalen schrijft, en in een verhaal valt de aannemer pas om als de schrijver dat opschrijft. De werkelijkheid is minder behulpzaam.

Kahneman en Tversky gaven het in 1979 een naam: de planning fallacy. Kahneman noemde de oorzaak later de inside view. Je kijkt naar de taak zelf, telt de stappen op, rekent met je eigen vlijt, en komt uit op een datum. De outside view stelt een andere vraag: hoe liepen vergelijkbare projecten af? Kahneman beschrijft in Thinking, Fast and Slow hoe hij met een team een schoolcurriculum ontwierp. De leden schatten anderhalf tot twee en een half jaar. Een van hen, curriculumdeskundige Seymour Fox, kreeg de vraag hoe het vergelijkbare teams was vergaan. Veertig procent kwam er nooit uit; de rest deed er zeven tot tien jaar over. Het team haalde de schouders op en ging door. Het werd acht jaar, en het curriculum is nooit gebruikt. De statistiek zat in de kamer, uitgesproken door een van de eigen mensen, en de man die het verschijnsel had ontdekt dook er toch onderdoor.

Waarom werkt het zo? Een plan is een simulatie, en een simulatie draait op de gebeurtenissen die je kunt bedenken. De storingen die je zou moeten inprijzen, zijn juist de storingen die je niet hebt bedacht; je kunt geen kans toekennen aan een scène die je nooit hebt gezien. Het verleden is wel beschikbaar, maar het ligt op een andere plank. Elke eerdere mislukking krijgt een eigen oorzaak (die aannemer, dat jaar, die griep), en een reeks unieke pechgevallen vormt geen patroon. Daar komt bij dat niemand besluit optimistisch te zijn. Het organisme genereert de voorspelling uit het beste model dat het heeft, en dat model laat de ellende weg. De bestuurder die eraan had kunnen sleutelen, bestaat niet; hij zit hooguit achteraf in het verhaal.

Schaal het op en het wordt duur. De Sydney Opera House zou in 1963 klaar zijn voor zeven miljoen Australische dollar en opende in 1973 voor 102 miljoen. De Amsterdamse Noord/Zuidlijn zou ruim 1,4 miljard kosten en kwam op ruim het dubbele, zeven jaar te laat. Flyvbjerg, Holm en Buhl vonden in 2002 dat negen van de tien transportinfrastructuurprojecten boven budget uitkomen. Dat is geen pechreeks, dat is een wet.

Hier wordt het ongemakkelijk, want Flyvbjerg trekt de illusie niet alleen op het conto van het brein. Hij en Lovallo spreken ook van strategic misrepresentation: wie een project goedgekeurd wil hebben, kiest het cijfer dat goedkeuring oplevert. Wie het budget schat, betaalt het niet. Dat is Taleb in een bouwkeet. Illusie en opzet versterken elkaar. De projectleider hoeft niet te liegen als zijn brein het goedkope getal al aanlevert, en het selectieproces beloont precies dat getal: het project dat het laagst begroot, wint de aanbesteding en erft de rekening. De winnaar is de grootste optimist; de belastingbetaler krijgt de factuur.

Ook in de ring staat de fallacy vooraan. Een vechter rekent in week één van zijn kamp: acht weken, een kilo per week, zeven kilo eraf, dat doet hij met één hand. Hij heeft drie eerdere kampen gehad, alle drie eindigend met een sauna, dode benen en een weegschaal die niet meewerkte. Hij weet het. Zijn coach weet het ook, en dat is de reden dat een coach bestaat: de outside view met een klembord.

Wat helpt? Flyvbjerg bepleit reference class forecasting. Je vraagt het brein niet om beter te voorspellen, want dat doet het niet; je neemt de verdeling van uitkomsten van vergelijkbare projecten en leest je eigen project daarop af. Het Verenigd Koninkrijk heeft de methode bij infrastructuur ingevoerd. Voor privégebruik volstaat een logboek: schrijf op wat je schatte en wat het werd, en vermenigvuldig de volgende schatting met je eigen gemiddelde. Het logboek heeft één voordeel boven je geheugen. Het vertelt geen verhaal.

Literatuur

• Kahneman, D. & Tversky, A. (1979). Intuitive prediction: biases and corrective procedures. TIMS Studies in Management Science.
• Buehler, R., Griffin, D. & Ross, M. (1994). Exploring the “planning fallacy”. Journal of Personality and Social Psychology.
• Kahneman, D. & Lovallo, D. (1993). Timid choices and bold forecasts. Management Science.
• Lovallo, D. & Kahneman, D. (2003). Delusions of success. Harvard Business Review.
• Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Het curriculumverhaal met Seymour Fox.
• Flyvbjerg, B., Holm, M. & Buhl, S. (2002). Underestimating costs in public works projects. Journal of the American Planning Association.
• Flyvbjerg, B., Bruzelius, N. & Rothengatter, W. (2003). Megaprojects and Risk.
• Halkjelsvik, T. & Jørgensen, M. (2012). From origami to software development: a review of studies on judgment-based predictions of performance time. Psychological Bulletin.
• Roy, M., Christenfeld, N. & McKenzie, C. (2005). Underestimating the duration of future events: memory incorrectly used or memory bias? Psychological Bulletin.
• Taylor, S. & Brown, J. (1988). Illusion and well-being. Psychological Bulletin.
• Taleb, N. (2018). Skin in the Game. Aangrenzend voor de asymmetrie tussen wie schat en wie betaalt.