De aap die de handleiding niet had gelezen
Afgelopen zaterdag ontsnapte een kuifmangabey uit Beekse Bergen door een gracht te zwemmen. Probleem: kuifmangabey’s kunnen dat niet. Althans, volgens de mensen die het weten moesten.
Hij zat aan de overkant.
Dit essay gaat niet over de aap.
Veel leesplezier
Peter
De expert als zwakste schakel
Zaterdag verdween een mannelijke kuifmangabey uit Safaripark Beekse Bergen. Het dier zwom door de gracht. Tenminste, dat vermoeden de verzorgers nu, want aan de overkant zat hij gewoon. Droog genoeg om verder te lopen.
Het probleem: kuifmangabey’s kunnen niet zwemmen. Dat weet iedereen die er verstand van heeft.
De gracht was daarom geen gracht. Het was een muur. Een onzichtbare, natte muur, gebaseerd op twintig jaar ervaring, literatuur, en de collectieve zekerheid van mensen die dit dier professioneel kennen. De aap kende die literatuur niet. Hij keek naar het water en sprong, of waadde, of deed wat hij deed, en was er doorheen.
Sindsdien wordt hij meerdere keren per dag gespot in de buurt van het park. De verdovingspijl is klaar. Het lukt nog niet.
Dit is niet het verhaal van een slimme aap. Dit is het verhaal van wat er gebeurt als een model belangrijker wordt dan de werkelijkheid. De verzorgers keken naar een gracht en zagen een barrière. Het dier keek naar water en zag water. Één van die twee had gelijk.
Expertise werkt via patroonherkenning. Je ziet genoeg kuifmangabey’s, je leest genoeg rapporten, en je weet hoe dit dier zich gedraagt. Dat is nuttig, tot het moment dat het dier iets doet wat buiten het patroon valt. Op dat moment is de expert niet de persoon die dit het snelst ziet; hij is de laatste. Zijn model filtert de afwijking weg voor die hem bereikt.
De aap had geen model. Daarom zat hij aan de overkant.
Semmelweis wist dit al in 1847, maar dat terzijde.
Het dierenpark zegt dat het dier niet gevaarlijk is voor mensen. Dat klopt waarschijnlijk. Gevaarlijk is het verkeerde woord. Ongemakkelijk is beter. Want als ze hem vangen en terugplaatsen, en zijn soortgenoten hebben staan kijken, wat dan? Mangabey’s leren van elkaar. Niet via uitleg, niet via taal, maar via observatie. Eén demonstrator die iets doet wat werkt, is genoeg om een groepsgewoonte te starten. Dat weten we van de Japanse makaken, die in 1953 begonnen hun eten te wassen omdat één jong vrouwtje het bedacht.
De gracht werkte omdat iedereen aannam dat hij werkte. Die aanname is nu weg.
Ze vangen hem. Ze plaatsen hem terug. Ze kijken of hij het weer doet, en of de anderen het overnemen. En ergens in een vergadering wordt gesproken over een hogere omheining, een bredere gracht, aanvullende maatregelen.
De aap wacht daar niet op.
Literatuur, voor wie wil nazoeken:
Kawai, M. (1965). Newly acquired pre-cultural behavior of the natural troop of Japanese monkeys on Koshima Islet. Primates, 6(1), 1-30.
Het originele onderzoek naar de aardappelwassende makaken. Sociale transmissie van nieuw gedrag in een wilde groep, gedocumenteerd over meerdere jaren.
Whiten, A., et al. (2001). Charting cultural variation in chimpanzees. Nature, 399, 682-685.
Verschillende chimpanseegroepen ontwikkelen verschillende gedragstradities, genetisch identiek maar cultureel onderscheidbaar.
Tomasello, M. (1999). The Cultural Origins of Human Cognition. Harvard University Press.
Waarom menselijk leren cumulatief is en dat van andere primaten niet, en waar precies de grens ligt. Of liever: waar die grens dunner is dan we dachten.
Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.
Niet over primaten, wel over hoe experts systematisch falen zodra de werkelijkheid hun model niet volgt. Hoofdstuk over “the illusion of validity” is hier direct relevant.
Kuhn, T.S. (1962). The Structure of Scientific Revolutions. University of Chicago Press.
Waarom paradigma’s niet worden bijgesteld door afwijkende data, maar door de accumulatie van zoveel afwijkingen dat het systeem het niet meer kan negeren. De mangabey als anomalie in het paradigma van de verzorger.
