Geachte lezer,
In 1656 werd Baruch de Spinoza uit de Amsterdamse Joodse gemeenschap gestoten met een ban die nooit is herroepen. Hij had betoogd dat de bijbel menselijk is, dat democratie seculier moet zijn, en dat vrijheid van denken geen gunst is maar een politieke noodzaak. Zijn ideeën reisden via Locke, via de Engelse Verlichting, naar de founding fathers van de Amerikaanse democratie, die ze gebruikten en zijn naam verzwegen voor een publiek dat hem had afgewezen.
Dat is de historische paradox van het systeem waarin we leven. En het is niet de enige.
Bijgaand een drieluik over de democratie van binnenuit, haar filosofische herkomst, en de beweging die haar erfenis claimt terwijl ze haar principes omkeert. Geen vrolijk stuk. Wel een eerlijke.
Peter Koopman
De erfenis van de ketter
Amsterdam, 1670. De stad is het intellectuele laboratorium van Europa. Wat elders de brandstapel oplevert, kan hier worden gedrukt, verkocht en gelezen. Niet uit principiële vrijzinnigheid. Uit commercieel pragmatisme. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden heeft ontdekt dat ideeën geld opleveren, en dat je rijker wordt van het drukken van ketterse boeken dan van het verbranden van ketters.
In deze stad woont een man die zijn eigen gemeenschap zo heeft geschokt dat ze hem met een cherem hebben gestraft van ongekende hardheid. Baruch de Spinoza, zoon van Portugees-Joodse vluchtelingen, wordt in 1656 uitgestoten uit de Amsterdamse Joodse gemeenschap met bewoordingen die zelden zijn gebruikt voor iemand zo jong. De exacte reden is nooit helemaal opgehelderd. Waarschijnlijk had hij al gezegd wat hij later zou schrijven: dat God en de natuur hetzelfde zijn, dat de bijbel een menselijk document is, dat wonderen niet bestaan, en dat democratie de meest rationele staatsvorm is omdat ze het dichtst bij de menselijke rede staat.
Ze vergaven hem nooit. Geen enkel later rabbinaal gezag heeft de ban ooit herroepen. Spinoza stierf in 1677, arm en ziek aan tuberculose, slijpend aan lenzen voor zijn levensonderhoud. Hij had het fundament gelegd voor alles wat de moderne westerse democratie denkt te zijn.
Het netwerk dat Amerika bouwde
Hugo de Groot, Grotius, had een generatie eerder het internationale recht als seculier systeem ontworpen. Niet God maar de rede als grondslag voor verhoudingen tussen staten. Zijn ‘De Jure Belli ac Pacis’ uit 1625 was het eerste ernstige argument dat oorlog en vrede geregeld konden worden door menselijke afspraak in plaats van goddelijke ordinantie. Hij schreef het deels vanuit ballingschap, nadat hij uit de gevangenis Loevestein was ontsnapt in een beroemde boekenkist.
John Locke was een Engelsman maar werd gevormd door ballingschap in de Republiek. Hij vluchtte in 1683 naar Nederland na betrokkenheid bij een samenzwering tegen de Engelse kroon, en bleef vijf jaar. In Amsterdam schreef hij zijn ‘Two Treatises of Government’, het document dat Jefferson een eeuw later bijna letterlijk zou parafraseren. Life, liberty and the pursuit of happiness is Locke. Locke is Amsterdam.
Spinoza’s ‘Tractatus Theologico-Politicus’ uit 1670 is het meest directe document. Scheiding van kerk en staat, niet als compromis maar als filosofisch principe. De bijbel als historisch en menselijk document, te analyseren zoals elke andere tekst. Vrijheid van denken als politieke noodzaak, want een staat die gedachten controleert zaait de zaden van zijn eigen verval. Madison las hem. Jefferson ook. Ze noemden hem niet, want dat was politiek onhandig in een land waar de kiezers al in 1787 godvrezend waren en bleven.
De verzwegen bronnen
De intellectuele genealogie van de Declaration of Independence en de Constitution loopt rechtstreeks door Amsterdam, door de Nederlandse Republiek, door filosofen die door hun eigen gemeenschappen waren verstoten of vervolgd. Jefferson’s bibliotheek bevatte Spinoza. Madison’s Federalist Papers ademen Locke op elke pagina. De scheiding van machten die Montesquieu beschreef was gebaseerd op zijn observaties van de Engelse constitutie, die zelf was gevormd door de Glorious Revolution van 1688, waarvoor de Nederlandse stadhouder Willem III zijn troepen meebracht naar Engeland.
Ze verzwegen hun bronnen niet uit schaamte. Ze verzwegen ze omdat de bronnen politiek onverkoopbaar waren. Een excommunicated Joodse pantheïst als geestelijk vader van de Amerikaanse vrijheid: dat verkoopt slecht in Virginia in 1787. Dus werd het narratief aangepast. God verleende de rechten. De natuur en Gods voorzienigheid legitimeren het project. Verlichtingsfilosofie werd in theologische taal vertaald voor een publiek dat geen andere taal begreep.
Het werkte. Het werkt nog steeds. Alleen in omgekeerde richting.
De omkering
Spinoza wilde religie uit het publieke domein weren, niet omdat hij religie haatte maar omdat hij begreep dat religieuze autoriteit en democratische legitimiteit structureel onverenigbaar zijn. Een god die wetten geeft heeft geen parlement nodig. Een parlement dat van God afhangt is geen parlement maar een theologisch comité.
Wat er in de twee eeuwen daarna is gebeurd is precies de omkering die hij vreesde. Het seculiere systeem dat hij hielp ontwerpen werd gekaapt door de religieuze krachten die het moest neutraliseren. Niet door geweld maar door demografie en electorale logica. Als de meerderheid gelooft, stemt de meerderheid religieus. Als politici electoraal willen overleven, spreken politici religieuze taal. Als religieuze taal lang genoeg wordt gesproken, wordt het beleid religieus. De procedure blijft seculier; de uitkomst wordt confessioneel.
De tien geboden voor het rechtbankgebouw zijn niet het begin van dit proces. Ze zijn de zichtbare uitkomst van een lange sluipende omvorming die Spinoza had voorspeld en waartegen hij precies het instrument had gebouwd dat nu voor het tegendeel wordt ingezet.
De historische paradox
Het systeem dat nu wordt gebruikt om seculiere verworvenheden terug te draaien, om abortusrechten te beperken, om creationisme in scholen te introduceren, om religieuze symbolen in rechtszalen te plaatsen, dat systeem is intellectueel eigendom van mensen die de kerk uit het publieke leven wilden weren.
Spinoza werd door zijn gemeenschap verbannen omdat hij betoogde dat de bijbel menselijk is en democratie seculier moet zijn. Locke vluchtte zijn land uit omdat zijn politieke ideeën gevaarlijk waren voor de bestaande religieuze orde. De founding fathers lazen hen allebei, pasten hun ideeën toe en verzwegen de namen voor een publiek dat die namen had afgewezen.
En nu staat het resultaat van dat alles te worden ingezet door mensen die de bijbel boven de grondwet stellen. Die Gods wet boven menselijke wetgeving plaatsen. Die precies de theocratische impuls willen verwerkelijken waartegen het hele systeem als dam was bedoeld.
Spinoza werd in 1656 uitgestoten. De ban is nooit herroepen. In de staat die zijn ideeën hebben helpen bouwen gelooft zestig procent van de kiezers in engelen, en stemmen ze op kandidaten die zeggen dat God hen heeft geroepen.
De man met de baard op de wolk heeft zijn democratie te danken aan mensen die hij destijds had laten verbranden.
* * *
