Jezelf verliezen? Dit moet je lezen voordat je verdwijnt!
Beste Lezer,
Heb je ooit het gevoel gehad dat je even helemaal opgaat in het moment? Of het nu tijdens een gevecht, een dansvloer, een extatische ervaring (vul zelf maar in…) of gewoon bij een veel te lange Netflix-marathon was—er zijn momenten waarop je ratio even uitlogt en je pure instincten de regie overnemen.
Wat als ik je vertel dat dit geen fout van je brein is, maar een ingebouwde functie? Een evolutionair voordeel, zelfs! Van samuraivechters tot festivalgangers, van zenmonniken tot vechtsporters—ze streven allemaal naar dat ene magische moment waarin het zelf verdwijnt en alles gewoon gebeurt.
Nieuwsgierig? Dan wil je absoluut mijn nieuwste essay lezen:
“Zelfverlies en Extase: De Fysiologie van Flow, Dissociatie en Extreem Gedrag”
Een licht cynische, wetenschappelijk onderbouwde duik in de vraag waarom we zo geobsedeerd zijn met het loslaten van onze ratio. Van vechtsport tot seks, van religieuze trance tot digitale extase—waarom zoeken we die momenten waarin we stoppen met nadenken en gewoon… zijn?
Pas op: als je dit leest, kun je nooit meer hetzelfde naar je eigen brein kijken. Maar hé, misschien is dat maar beter ook.
Met lichte ironie en wetenschappelijke groeten,
Peter Koopman
29 mrt. 2025
Tel.: 06 8135 8861
Zelfverlies en Extase: De Fysiologie van Flow, Dissociatie en Extreem Gedrag
Inleiding: De Zoete Vergetelheid van het Zelf
Waarom zijn we zo geobsedeerd door het verliezen van onszelf? Alsof ons brein een defecte zelfvernietigingsknop heeft, ingedrukt door drank, drugs, seks, of het heilige der heiligen: een achtbaanrit. Ironisch genoeg is datzelfde brein geprogrammeerd om één ding fanatiek te bewaken: ons zelfbewustzijn. Totdat het plotseling – tijdens een gevecht, een orgasme of een acid trip – besluit: “Weg ermee!” Dit is geen psychologische fout, maar een biologische feature. En zoals alle goede features, wordt hij misbruikt.
De Wetenschap Achter Zelfverlies: Flow, Dissociatie en Extase
Mihaly Csikszentmihalyi verkocht ons flow als de heilige graal van productiviteit. Alsof kunstenaars en topsporters kiezen om in een staat van hyperfocus te raken, in plaats van slachtoffer te zijn van een tijdelijk defect in hun prefrontale cortex (Dietrich, 2003). Flow is gewoon hypofrontaliteit voor gevorderden: je rationele brein gaat offline, en je limbisch systeem neemt het roer over, alsof een peuter plotseling een Formule 1-auto bestuurt.
Aan de andere kant staat dissociatie: het brein doet alsof het een slechte VPN-verbinding heeft, zodat je even kunt ontsnappen aan de horror van de realiteit. Trauma-experts zoals Van der Kolk en Maté noemen dit een “beschermingsmechanisme”. Alsof je brein tegen je zegt: “Deze film is te gruwelijk, ik zet ‘m even op pauze.”
En dan is er extase – de VIP-lounge van zelfverlies. Hier worden neurotransmitters als oxytocine, dopamine en endorfines uitgedeeld alsof het gratis samples zijn in een supermarkt. Of het nu om een sektelid, een technofeestganger of een tantrische seksbeoefenaar gaat: het doel is altijd hetzelfde. Het ego wordt tijdelijk gecanceld, en wat overblijft is een klonterig gevoel van eenheid. Alsof het universum even een groepsapp is waar je per ongeluk in bent beland.
Van Vechtsport tot Seks: Hoe het Brein Zichzelf Saboteert
In vechtsporten noemen ze het “de lege geest”. In seks noemen ze het “subspace”. In religie noemen ze het “verlichting”. Maar neurologisch gezien is het allemaal hetzelfde: je prefrontale cortex geeft er de brui aan. Robert Sapolsky beschrijft hoe extreme stress of opwinding het rationele brein uitschakelt, zodat je kunt vechten, vluchten, of – in het geval van seks – rare geluidjes maken zonder je te schamen.
Japanse zwaardvechters zoals Musashi wisten het al: de ultieme krijger is niet degene die nadenkt, maar degene wiens brein tijdelijk een blauw scherm geeft. En raad eens? Hetzelfde gebeurt tijdens een orgasme. Het is bijna tragisch: of je nu een samoerai bent of een BDSM-enthousiast, je brein reageert hetzelfde. Alsof evolutie dacht: “Eén mechanisme voor alle extreme shit, dat is efficiënt.”
De Biologische Basis: Waarom Zelfvernietiging een Goed Idee Was
Evolutionair gezien heeft zelfverlies waarschijnlijk drie functies:
- Overleven: Als je moet vechten of vluchten, is nadenken een luxe die je niet kunt betalen.
- Sociale Samenwerking: Collectieve trance (denk aan dansrituelen of religieuze hysterie) zorgt ervoor dat mensen zich ondergeschikt maken aan de groep – handig voor oorlog of stamrituelen.
- Verslaving: Flow en extase zijn verslavend omdat ze beloningsstoffen dumpen. Het brein denkt: “Dit voelt goed, dus het moet belangrijk zijn!” (Spoiler: dat is het vaak niet.)
Maar zoals altijd heeft evolutie geen moreel kompas. Wat ooit nuttig was voor overleving, gebruiken we nu om high te worden van TikTok of een marathon te lopen.
Moderne Flow: Digitale Extase en Kunstmatige Dissociatie
Onze voorouders zochten zelfverlies in religie of psychedelica. Wij zoeken het in scrollen, gamen en binge-watchen. Social media platforms zijn ontworpen als dopamine-slotmachines, waarbij elke like een micro-dosis flow geeft. VR en AI brengen ons straks misschien naar een punt waar we liever in een kunstmatige realiteit leven dan in onze eigen saaie geest.
En het ergste? We weten dat het slecht voor ons is. Maar net als een rat in een experiment blijven we op die knop drukken. Omdat zelfverlies nu eenmaal lekker is.
Conclusie: Het Zelf als Optionele Instelling
We idolatiseren rationaliteit, maar ons brein is stiekem verslaafd aan het uitschakelen ervan. Van de zenmonnik tot de coked-up bankier: iedereen zoekt hetzelfde. Een moment waarop het denken stopt, en alleen zijn overblijft.
Misschien is de echte vraag niet waarom we zelfverlies zoeken, maar waarom we überhaupt nog vasthouden aan dat vermoeiende ego. Alsof we per ongeluk vergeten zijn de “Delete Self”-knop helemaal in te drukken.
Literatuurlijst
1. Flow & Extatische Toestanden
- Csikszentmihalyi, M. (1990). Flow: The Psychology of Optimal Experience. Harper & Row.
- Kotler, S. (2014). The Rise of Superman: Decoding the Science of Ultimate Human Performance. Houghton Mifflin Harcourt.
- Dietrich, A. (2003). Functional neuroanatomy of altered states of consciousness: The transient hypofrontality hypothesis. Consciousness and Cognition, 12(2), 231-256.
- Vaitl, D., et al. (2005). Psychobiology of altered states of consciousness. Psychological Bulletin, 131(1), 98-127.
2. Neurobiologie & Dissociatie
- Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Viking.
- Maté, G. (2022). The Myth of Normal: Trauma, Illness, and Healing in a Toxic Culture. Avery.
- Sapolsky, R. M. (2017). Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst. Penguin Press.
- Lou, H. C., et al. (1999). A 15O-H2O PET study of meditation and the resting state of normal consciousness. Human Brain Mapping, 7(2), 98-105.
- Carhart-Harris, R. L. (2016). Psychedelics and the Default Mode Network.
- Metzinger, T. (2009). The Ego Tunnel: The Science of the Mind and the Myth of the Self.
- Nijenhuis, E. (2004). Somatoform Dissociation: Phenomena, Measurement, and Theoretical Issues.
3. Rituelen, Extase & Collectieve Trance
- Newberg, A., D’Aquili, E., & Rause, V. (2001). Why God Won’t Go Away: Brain Science and the Biology of Belief. Ballantine Books.
- Winkelman, M. (2010). Shamanism: A Biopsychosocial Paradigm of Consciousness and Healing. ABC-CLIO.
- Leary, T., Metzner, R., & Alpert, R. (1964). The Psychedelic Experience: A Manual Based on the Tibetan Book of the Dead. Citadel.
- Tarr, B., Launay, J., & Dunbar, R. I. M. (2014). Music and social bonding: “Self-other” merging and neurohormonal mechanisms. Frontiers in Psychology, 5, 1096.
4. Vechtsport, Instinct en Neurofysiologie van Gevecht & Seks
- Sapolsky, R. (2004). Why Zebras Don’t Get Ulcers. Holt Paperbacks.
- Musashi, M. (1645). The Book of Five Rings (Go Rin No Sho).
- Goleman, D. (2013). Focus: The Hidden Driver of Excellence. Harper.
- Masters, W. H., & Johnson, V. E. (1966). Human Sexual Response. Little, Brown and Co.
5. Digitale Flow & Zelfverlies in Technologie
- Harris, T. (2019). The Attention Economy and the Human Future. Center for Humane Technology.
- Lanier, J. (2018). Ten Arguments for Deleting Your Social Media Accounts Right Now. Henry Holt and Co.
- Alter, A. (2017). Irresistible: The Rise of Addictive Technology and the Business of Keeping Us Hooked. Penguin Press.
