Repareren of vervangen, een vierde voorproefje

 

Beste lezer,

 In een vijver in Zuid-Frankrijk verliest een salamander zijn poot, en zijn lichaam besluit hem opnieuw te bouwen. In een rif in de Stille Oceaan verandert een vrouwtjes-clownvis binnen weken in een mannetje, omdat de groep dat nodig heeft. In een ziekenhuis in Nederland sterft een man van negentig en niemand vindt dat opmerkelijk.

 Drie organismen, drie radicaal verschillende reacties op verlies en beschadiging, en één onderliggende rekensom. Die rekensom is het onderwerp van dit vierde essay uit de reeks die hoort bij het boek waar ik aan werk, Het Organisme aan de Roulettetafel. Het essay heet Repareren of vervangen, en het werkt iets uit dat in de eerdere drie nog impliciet bleef: waarom het organisme doet wat het doet. Niet hoe. Waarom.

 Het antwoord is, vermoedelijk, dat uw organisme voortdurend rekent. Met energie als enige munt en de toekomst als onzekere factor. Wat het rendabel acht, krijgt motivatie. Wat het niet meer rendabel acht, krijgt vermoeidheid, verveling of afkeer. Uw karakter is daarbij minder beslissend dan u dacht. Uw discipline ook.

 Dat klinkt deterministischer dan het bedoeld is. Het essay legt uit waarom het toch ergens een opening laat, en welke.

 Voor wie de eerdere drie las, sluit dit stuk de reeks af door de motor bloot te leggen die onder al het andere ligt. Voor wie nieuw is, staat het op zichzelf.

 Veel leesplezier. Tegenspraak welkom.

 Met hartelijke groet,

Peter Koopma

Repareren of vervangen

Hoe het organisme rekent, en waarom uw motivatie geen kwestie van karakter is

In een vijver in Zuid-Frankrijk verliest een salamander zijn poot aan een vogel. Hij ontsnapt, kruipt onder een steen, en wacht. Binnen weken begint er aan de stomp iets te bewegen. Cellen worden actief die bij andere dieren al jaren niet meer wisten wat ze moesten doen. Bot vormt zich opnieuw, spier groeit erbij, zenuwen vinden hun weg. Drie maanden later loopt de salamander op vier poten verder. Niet helemaal dezelfde. Maar functioneel.

Ergens in de Stille Oceaan sterft een dominant mannetje van een groep clownvissen. Het grootste vrouwtje in de groep voelt iets veranderen. Binnen dagen beginnen haar geslachtsklieren te transformeren. Binnen weken is ze biologisch een mannetje, met functionerend testikelweefsel. De groep gaat verder. De rol is overgenomen.

In een ziekenhuis in Nederland sterft een man van negentig na een complicatie bij een heupoperatie. Zijn vrouw rouwt. Zijn kinderen organiseren de uitvaart. Niemand is verbaasd. Mensen worden niet eindeloos onderhouden. Mensen sterven.

Drie organismen. Drie radicaal verschillende reacties op verlies en beschadiging. Eén onderliggende rekensom. En in die rekensom ligt, vermoedelijk, het belangrijkste mechanisme onder al uw gedrag, ook al heeft niemand u dat ooit zo geleerd.

Energie als enige munt

Een organisme heeft één werkelijke beperking. Energie. Calorieën die binnenkomen, calorieën die het verbruikt, en de smalle marge ertussen die verdeeld moet worden over alles wat het systeem nodig heeft om te bestaan. Onderhoud van weefsels. Groei. Reparatie. Voortplanting. Bewustzijn. Beweging. Sociale interactie. Alles kost in dezelfde munt.

De moderne mens denkt zelden in deze termen. Hij denkt in keuzes, in doelen, in voorkeuren, in karakter. Maar onder al die woorden ligt een metabool register dat voortdurend rekent. Hoeveel energie heb ik vandaag tot mijn beschikking. Wat moet ik daarmee doen om mijn overleving en voortplanting te optimaliseren. Welke investering kan ik mij veroorloven, en welke moet ik laten vallen.

De rekensom verloopt onder het bewustzijn. Het lichaam onderhandelt voortdurend met zichzelf. De spier vraagt om eiwit. Het brein vraagt om glucose. Het immuunsysteem vraagt om voorraad voor mogelijke bedreigingen. De voortplantingsorganen vragen om hun deel. Een centraal regelmechanisme verdeelt en weegt. Wanneer er weinig is, krijgen sommige systemen voorrang en moeten andere wachten. Wanneer er genoeg is, kunnen er meer luxe activiteiten worden toegestaan, zoals leren, exploreren, sociaal investeren of een glas wijn drinken op zaterdag.

De ervaring die wij motivatie noemen, is in werkelijkheid grotendeels de uitkomst van die metabole onderhandeling. Wie zich na een goede nacht slaap met volle energie voelt, ervaart dat als motivatie. Het is geen psychologische kracht. Het is een metabole status. Wie na twee weken slecht slapen geen zin meer heeft in wat dan ook, ervaart dat als demotivatie of zwakte. Ook dat is geen karakterkwestie. Het is een metabool veto.

Informatie en gok

Maar energie alleen verklaart de wet vorm volgt functie niet. Want het organisme zou de aanwezige energie ook willekeurig kunnen verdelen, of altijd hetzelfde patroon kunnen volgen. Dat doet het niet. Het past zich aan, gericht, op basis van wat het denkt dat er gaat komen.

Daarvoor zijn twee dingen nodig. Informatie en een gok.

De informatie komt uit signalen die het systeem voortdurend ontvangt. Mechanische belasting op botten en spieren. Hormonale niveaus die voedingsstatus weerspiegelen. Immuunsignalen die ontstekingen of infecties melden. Neurale activiteit die zegt wat het brein vaak gebruikt en wat niet. Sociale signalen die laten zien hoe de omgeving op gedrag reageert. Eerdere ervaringen die zijn opgeslagen als impliciete kennis.

Op basis van die informatie maakt het systeem een schatting van wat de nabije toekomst waarschijnlijk vraagt. Als ik vandaag honderd kilo heb gedrukt, vraagt morgen waarschijnlijk weer iets vergelijkbaars. Als ik twee weken niet heb gelopen, vraagt morgen waarschijnlijk weer geen lopen. Als ik elke dag stress ervaar, vraagt morgen waarschijnlijk weer stresshormonen. Op basis van die voorspelling investeert het organisme in de bijbehorende vorm.

De voorspelling kan kloppen. De voorspelling kan misgaan. Wanneer een sporter zes weken stopt, gokt zijn organisme dat de belasting voorbij is en breekt de spiermassa af. Begint de sporter na zes weken opnieuw, dan blijkt de gok verkeerd, en moet het systeem opnieuw investeren. Geen probleem. Het organisme rekent gewoon door.

De neurowetenschapper Karl Friston noemt dit minimalisatie van verwachte vrije energie. Een ingewikkelde term voor een eenvoudige observatie. Het organisme probeert voortdurend zijn onzekerheid over de wereld te reduceren door modellen op te bouwen, voorspellingen te toetsen en zijn structuur aan te passen aan wat werkt. Maar elke voorspelling is een gok. Garanties bestaan niet.

Drie strategieën in de natuur

Verschillende soorten hebben tijdens evolutie verschillende keuzes gemaakt in deze rekensom. De drie voorbeelden uit het begin van dit essay illustreren drie strategieën.

De salamander rekent dat regeneratie de moeite waard is. Voor een dier dat traag is, weinig predatorbescherming heeft, en lange levensduur per individu nodig heeft om zich voort te planten, levert de investering in regeneratie meer op dan ze kost. De informatie zegt: zonder poot ga je het niet halen. De gok zegt: bouwen. Zijn organisme heeft de moleculaire machinerie bewaard om dit te kunnen. Andere dieren hebben die machinerie laten vervallen omdat ze hem niet meer nodig hadden, en kunnen hem nu niet meer terughalen.

Bepaalde rifvissen rekenen anders. Wrasses, clownvissen, anemoonvissen en een aantal andere soorten kunnen van geslacht veranderen wanneer de groepsstructuur dat vereist. Sterft het dominante mannetje, dan transformeert het grootste vrouwtje binnen weken tot mannetje, inclusief volledige gonadale herstructurering. De informatie zegt: zonder mannetje stopt de voortplanting. De gok zegt: zelf de rol overnemen levert voor de groep en de eigen voortplantingskans meer op dan vasthouden aan de oude vorm. Een radicale aanpassing waarvan de mens biologisch alleen kan dromen.

De mens kiest geen van beide strategieën. Een afgebroken arm groeit niet aan. Geslachtsverandering gebeurt niet op signaal. Cellen die zijn beschadigd door veroudering worden geleidelijk minder goed vervangen. De mens veroudert en sterft.

Dit lijkt op een ontwerpfout. Het is geen ontwerpfout. Voor een soort die complex, sociaal en lang lerend is, blijkt eindeloze reparatie metabool te duur in vergelijking met vervanging via voortplanting. De evolutie heeft de menselijke energiebalans laten kantelen ten gunste van een eindige individuele levensduur plus reproductie. De energie die zou gaan naar eeuwig herstel gaat naar kinderen, naar groepsbinding, naar cultuur, naar leren.

De dood is geen falen. De dood is een geslaagde optimalisatie. Onaangenaam voor het individu dat hem ondergaat. Maar mechanisch volkomen logisch voor de soort die hem produceert.

Dezelfde rekensom in uw leven

Nu wordt het persoonlijker. Want dezelfde rekensom werkt niet alleen in weefsels en geslachtsorganen. Hij werkt ook in uw gedrag, uw motivatie en uw keuzes. En de regels zijn identiek.

Wie in een slecht functionerend huwelijk zit, staat voor dezelfde keuze als de salamander en de wrasse. Repareren of vervangen. Het organisme maakt de schatting niet bewust, maar via signalen die zich aandienen als emoties. Voelt het herstel nog haalbaar, dan komt motivatie om eraan te werken. Voelt het herstel duurder dan de winst, dan komt afkeer, verveling, en eventueel verlangen naar iets nieuws. Geen kwade trouw. Geen zwak karakter. Een rekensom die onder uw bewustzijn wordt uitgevoerd en die uw emoties als output produceert.

Hetzelfde geldt voor een baan. Het organisme rekent voortdurend: levert de huidige investering nog rendement, of moet ik mijn energie elders alloceren. Wanneer een baan jarenlang energie kost en weinig oplevert, ervaart u dat als burn-out, depressie, of leegte. Dat zijn geen ziektes die over u heen vallen. Dat zijn signalen van een organisme dat zijn rekensom heeft afgerond en u laat weten dat het tijd is om iets anders te doen.

Hetzelfde geldt voor vriendschappen. Vriendschappen die geen rendement meer leveren, voelen geleidelijk ongemakkelijker. U zegt afspraken af zonder duidelijke reden. U mist diegene minder dan vroeger. U ervaart het als drift. In werkelijkheid heeft uw organisme uitgerekend dat de investering in deze relatie niet meer de moeite waard is. Het laat de relatie verlopen. Achteraf vindt u woorden om dat uit te leggen, maar de uitleg komt na de berekening.

Hetzelfde geldt voor woonplaats, levensstijl, hobby’s, overtuigingen, politieke kleur. Wat lang genoeg geen rendement oplevert, wordt geleidelijk losgelaten. Wat onverwacht meer oplevert dan verwacht, wordt geleidelijk uitgebreid. Het organisme heeft besloten. De mens vindt achteraf de woorden.

Wanneer repareren, wanneer vervangen

De keuze tussen repareren en vervangen is de centrale beslissing die elk organisme voortdurend maakt, op elk niveau. Beschadigde spier: repareren of slinken. Verbroken vriendschap: herstellen of vergeten. Slecht functionerend huwelijk: investeren of verlaten. Mislukte carrière: doorzetten of switchen.

De rekensom is in alle gevallen vergelijkbaar. Hoeveel energie kost herstel. Hoeveel oplevert herstel. Hoeveel kost vervanging. Hoeveel oplevert vervanging. Plus een onzekerheidsmarge, want de toekomst is niet bekend.

Wanneer herstel goedkoper is dan vervanging, voelt motivatie. Het systeem investeert. Wanneer vervanging goedkoper is dan herstel, voelt vermoeidheid, afkeer of verlangen naar iets anders. Het systeem trekt zich terug uit de huidige situatie en bereidt zich voor op een nieuwe.

Dit verklaart waarom mensen relaties niet beëindigen door redenering. Geen enkele beëindiging van een lange relatie begint met een rationele analyse waarin de voor- en nadelen worden afgewogen. Ze begint met een sluipende verschuiving in waar de energie naartoe wil. Pas later komt de redenering, als rechtvaardiging van wat het organisme al heeft besloten.

Het verklaart waarom mensen banen niet wisselen door planning maar door geleidelijke uitputting van de rekensom in hun huidige baan. Het verklaart waarom belangrijke beslissingen vaak een lange aanloop hebben en dan plotseling lijken te kantelen. De rekensom heeft de drempel overschreden waarop vervangen goedkoper werd dan repareren. De beslissing volgde.

Het verklaart ook waarom wilskracht in gevechtsmaanden zelden werkt tegen de rekensom in. Wie zichzelf met wilskracht dwingt om in een baan, een relatie of een levensstijl te blijven waarvan het organisme heeft besloten dat ze niet meer rendabel is, voert een uitputtingsstrijd tegen zijn eigen metabolisme. Op de korte termijn lukt dat soms. Op de lange termijn altijd niet.

Wat dit met uw zelfbeeld doet

De moderne mens leeft met het idee dat hij zijn beslissingen neemt op basis van wat hij rationeel het beste vindt. Dit hoofdstuk over het rekenende organisme maakt dat zelfbeeld lastig houdbaar.

Uw motivatie is geen karakterkwestie. Het is een metabole status. Uw doorzettingsvermogen is geen morele eigenschap. Het is de uitkomst van een lopende rekensom waarin uw organisme voorlopig oordeelt dat investeren rendabel blijft. Wie iemand prijst om diens discipline, prijst eigenlijk diens energiebalans plus de toevallige overlap tussen wat zijn organisme rendabel acht en wat de samenleving waardeert.

Wie iemand veroordeelt voor gebrek aan discipline, veroordeelt eigenlijk de uitkomst van een rekensom waarvan diegene de variabelen niet kent en de uitkomst niet kan dwingen. Iemand die in een depressie de huishouding niet meer kan bijhouden, is niet zwak. Diens organisme heeft uitgerekend dat de energie elders nodig is, en houdt de niet-noodzakelijke uitgaven tegen. Het is geen falen. Het is een metabool veto.

Dit maakt sommige veroordelingen lastig. Maar het maakt sommige zelfveroordelingen ook lastig. Wie zichzelf jarenlang heeft veroordeeld voor gebrek aan motivatie of doorzettingsvermogen, kan dat oordeel mechanisch nauwelijks rechtvaardigen. Niet omdat hij geen verantwoordelijkheid heeft, maar omdat verantwoordelijkheid op een ander niveau ligt dan hij dacht. Hij kan kiezen wat hij blootstelt aan zijn organisme. Hij kan niet kiezen wat zijn organisme daarvan accepteert als zinvol.

De rekensom blijft draaien

Onder elke vorm ligt een schatting. Onder elke schatting ligt informatie. Onder elke handeling ligt een gok dat de uitkomst de moeite waard is.

De salamander gokt op regeneratie omdat zijn omstandigheden dat rendabel maken. De clownvis gokt op transformatie omdat haar groepsstructuur dat afdwingt. De mens gokt op vervanging omdat zijn evolutionaire pad eindeloze reparatie te duur heeft gemaakt. En binnen het menselijk leven gokt het organisme voortdurend op de vraag of repareren of vervangen de moeite waard is, en levert het zijn uitkomst aan u af in de vorm van motivatie, vermoeidheid, verlangen of afkeer.

U bent geen onafhankelijke beslisser die uw organisme aanstuurt. U bent het bewustzijn dat de rekensom van uw organisme als ervaring ondergaat. Daarmee kunt u werken, op één voorwaarde: dat u accepteert dat de wiskunde niet bij u ligt, maar bij het systeem dat u draagt.

Het organisme gokt.

Soms wint het.

Soms verliest het.

Het rekent door.

Friston, K. (2010). The free-energy principle: a unified brain theory? Nature Reviews Neuroscience, 11, 127-138.

Sterling, P., & Laughlin, S. (2015). Principles of Neural Design. MIT Press.

Kirkwood, T.B.L. (2005). Understanding the odd science of aging. Cell, 120, 437-447.

Warner, R.R. (1988). Sex change and the size-advantage model. Trends in Ecology & Evolution, 3, 133-136.

Brockes, J.P. (1997). Amphibian limb regeneration: rebuilding a complex structure. Science, 276, 81-87.

Sapolsky, R. (2017). Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst. Penguin Press.

Wegner, D. (2002). The Illusion of Conscious Will. MIT Press.