Beste lezer,
Dit essay is een poging om menselijk gedrag te benaderen zonder moreel comfort of psychologisch cosmetica. Seks, macht, masochisme, fictie en genot worden hier niet gelezen als voorkeuren of afwijkingen, maar als functionele reacties van een organisme dat zichzelf kan waarnemen.
Het vertrekpunt is eenvoudig: bewustzijn is ontstaan uit noodzaak, niet uit verhevenheid. Wat volgt, is een analyse van hoe datzelfde bewustzijn spanningen creëert die vervolgens gecompenseerd moeten worden — via lichaam, aandacht, pijn, macht of illusie.
Geen oplossingen. Geen aanbevelingen. Slechts een poging tot scherp kijken.
Met groet,
Peter Koopman
Bewustzijn, Bevestiging en de Vlucht Vooru
Bewustzijn is geen verheven eigenschap, maar een functie. Zoals ogen geëvolueerd zijn om licht te detecteren en oren om een beperkte frequentieband te onderscheiden, zo ontstond bewustzijn als regulerend mechanisme. Het organisme hoeft niet alles te weten, slechts dat wat functioneel is. Voor een mol is zicht irrelevant; voor de mens werd reflectie adaptief.
Dat reflectie zichzelf kon gaan waarnemen, is bijvangst. Vanaf dat moment werd het organisme niet alleen actor, maar ook toeschouwer van zijn eigen eindigheid. Hier ontstaat spanning tussen twee polen: voortbestaan en verdwijnen. Leven en dood zijn geen eindpunten, maar krachten die voortdurend op elkaar inwerken.
Sisyphus is geen mythe, maar een structuur. De steen is geen straf, maar bezigheid. Zolang er geduwd wordt, hoeft er niet gekeken te worden. Stilstand betekent reflectie; reflectie betekent inzicht; inzicht ondermijnt draaglijkheid. Beweging is geen ambitie, maar verdoving.
Aan de ene pool bevindt zich erosie: schaamte, verveling, zelfhaat, depressie, levensmoeheid. Geen pathologie, maar logische uitkomsten van een systeem dat zijn eigen aftakeling kan overdenken. Aan de andere pool ligt compensatie: lust, roes, betekenis, superioriteitsgevoel, intensiteit. Niet als idealen, maar als tegengewichten.
Seks functioneert hier exemplarisch. Niet als genotsmachine, maar als bevestigingsinstrument. Seks bevestigt dat het lichaam nog betekenis draagt in de blik van de ander. Lust is secundair; validatie is primair. Wanneer de symbolische waarde van het lichaam afneemt — door ouderdom, aftakeling of het eigen oordeel over de huid — verdwijnt niet het vermogen tot prikkel, maar de toestemming aan zichzelf om begeerlijk te zijn.
Seks blijkt daarmee substitutief gedrag. Zodra zij haar bevestigende functie verliest, wordt zij ingeruild. Binge-eten. Eindeloos kijken. Identificatie met fictieve figuren. De onkwetsbare held, de onuitputtelijke verleider, de man zonder afwijzing of consequenties. Men consumeert geen verhaal, maar leent tijdelijk een functioneler lichaam.
Ook masochisme beweegt zich binnen dit spanningsveld. Niet als afwijking, maar als strategie. Waar genot tekortschiet en bevestiging fragiel wordt, kan pijn regulerend werken. Pijn is voorspelbaar, direct en ondubbelzinnig. Zij produceert sensatie waar leegte dreigt. Masochisme is geen ontkenning van zelfbehoud, maar een poging het bestaan te bevestigen via controleerbare schade. “Ik voel, dus ik besta” geldt hier in zijn meest uitgeklede vorm.
Neurobiologisch is dit consistent. Dopaminerge systemen sturen geen geluk, maar motivatie en anticipatie. Zoals Berridge laat zien, is wanting belangrijker dan liking. Dopamine reageert op verwachting, schaarste en beloning, niet op duurzame tevredenheid. Wanneer prikkels voorspelbaar worden, neemt hun effect af; intensivering volgt automatisch.
Aandacht vormt hierbij de centrale valuta. Aandacht is geïnvesteerde leef-tijd. Zowel arbeid als consumptie zijn vormen van energieomzetting gericht op aandacht. Kahneman beschrijft aandacht als schaars cognitief kapitaal; wie aandacht bezit, bestaat. Wie aandacht consumeert, leent tijdelijk betekenis.
De superkrachtfantasie past exact in dit patroon. Vliegen, onzichtbaar zijn, tijd manipuleren, seksuele almacht: het zijn geen fantasieën van expansie, maar van ontsnapping. Onttrekking aan zwaartekracht, aan tijd, aan afwijzing, aan sterfelijkheid. De supermens is geen ideaal, maar een vluchtconstructie.
Fristons free-energy-principe maakt dit begrijpelijk: organismen minimaliseren onzekerheid. Bewustzijn vergroot voorspellend vermogen, maar produceert tegelijk existentiële ruis. Compensatie — via seks, fictie, pijn of macht — reduceert die ruis tijdelijk.
Macht vormt hierin de ultieme substitutie. Macht vereist geen begeerlijk lichaam, slechts positionering. Wie macht bezit, hoeft niet aantrekkelijk te zijn; hij hoeft slechts betekenis toe te kennen of te onthouden. Macht verlengt symbolisch leven wanneer biologische bevestiging faalt.
Gedrag verschuift met het ouder worden dus niet van lust naar wijsheid, maar van lichamelijke bevestiging naar structurele compensatie. De middelen veranderen. Het mechanisme niet.
De mens is geen genotszoeker, maar een leegtemijder. Bewustzijn is geen einddoel, maar een instrument dat zijn eigen draagkracht heeft overschreden. Sisyphus is gelukkig zolang hij duwt — niet omdat de steen zin heeft, maar omdat duwen beter is dan kijken.
Literatuurlijst
Berridge, K. C., & Robinson, T. E. (1998). What is the role of dopamine in reward? Brain Research Reviews, 28(3), 309–369.
— Onderscheid tussen wanting en liking; dopamine als motivatiesysteem.
Sapolsky, R. M. (2017). Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst. Penguin.
— Biologische lagen van gedrag, stress, beloning en zelfregulatie.
Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.
— Aandacht als schaars cognitief kapitaal; energie-economie van beslissen.
Friston, K. (2010). The free-energy principle: a unified brain theory? Nature Reviews Neuroscience, 11(2), 127–138.
— Organismen als systemen die onzekerheid minimaliseren.
Baumeister, R. F. (1991). Escaping the Self. Basic Books.
— Zelfbewustzijn, masochisme en ontsnappingsgedrag.
Becker, E. (1973). The Denial of Death. Free Press.
— Symbolische compensatie voor sterfelijkheid.
