Bewegen, Brein en Magneten – Hoe houden we ons hoofd erbij?
Beste lezer,
Dementie. Het woord alleen al klinkt als een onvermijdelijk noodlot. Maar wat als je dat noodlot een paar jaar kunt uitstellen – of misschien zelfs deels kunt ontwijken? In mijn nieuwste essay neem ik je mee langs twee spannende routes: de oeroude remedie van bewegen en de futuristische belofte van hersenstimulatie met magneten (ja, écht!).
Je leest:
· Waarom een dagelijkse wandeling je brein beter beschermt dan welk supplement ook.
· Hoe FINGER-NL in eigen land bewijst dat preventieprogramma’s werken.
· Waarom wetenschappers magnetische pulsen op Alzheimer-patiënten loslaten – en of dat hoop of hype is.
· Wat beleid en wetenschap nú kunnen doen om de stijgende golf van dementie af te remmen.
Kortom: een informatief, nuchter maar ook prikkelend stuk dat je brein aan het werk zet.
Met vriendelijke groet,
Peter Koopman
Beweging, Brein en Magneten:
Een Kritisch Essay over Preventie en Behandeling van Dementie
Inleiding
Dementie is een van de grootste maatschappelijke uitdagingen van de komende decennia. Vergrijzing, stijgende zorgkosten en de emotionele impact op families maken dat elke vertraging in het optreden van dementie een zegen zou zijn. Preventie is dan ook geen luxe, maar noodzaak. Onderzoekers kijken al decennia naar leefstijlinterventies – met name lichamelijke activiteit – als mogelijke buffer tegen cognitieve achteruitgang. Daarnaast wordt er geëxperimenteerd met nieuwe technologieën zoals transcraniële magnetische stimulatie (TMS), die hersennetwerken direct beïnvloedt. In dit essay brengen we deze twee lijnen samen: de ‘klassieke’ preventieve route via bewegen en de high-tech hoop op neurostimulatie. We zoeken de balans tussen enthousiasme en scepsis.
Deel 1: Bewegen als Preventie – Wat Weten We Echt?
Observaties en Cohorten
Talrijke longitudinale studies tonen dat fysiek actieve ouderen gemiddeld minder cognitieve achteruitgang vertonen en een lager risico hebben op dementie. Het effect is niet triviaal: 30–50% lager risico in de meest actieve groepen vergeleken met de minst actieve. Grote cohorten, zoals de Canadian Study of Health and Aging, bevestigen dit beeld. Toch blijft een slag om de arm nodig: zelfrapportage van activiteit is onnauwkeurig en reverse causation is een reëel risico – mensen die al subtiele cognitieve problemen hebben, worden minder actief, waardoor het lijkt alsof inactiviteit oorzaak is in plaats van gevolg.
Korte Interventies en RCT’s
Meta-analyses van korte interventies (6–12 maanden) tonen verbeteringen in executieve functies, verwerkingssnelheid en aandacht. Vooral aerobe training scoort goed. Maar harde eindpunten zoals ‘incidentie van dementie’ ontbreken. Het wachten is op grootschalige, langlopende RCT’s die activiteit als primaire interventie en dementie als uitkomst meten. Tot die tijd moeten we het doen met een mix van plausibiliteit, observationeel bewijs en korte-termijn winst.
Mechanismen: Waarom Beweging Werkt
De plausibiliteit is hoog. Beweging:
- Verbetert vaatgezondheid: verlaagt bloeddruk, verbetert glucosehuishouding, verlaagt cholesterol.
- Reduceert ontsteking: lagere CRP en IL-6 spiegels, minder systemische inflammatie.
- Stimuleert neuroplasticiteit: dierstudies tonen meer neurogenese in hippocampus en hogere BDNF-niveaus.
Wat is BDNF?
BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) is een groeifactor voor zenuwcellen. Het stimuleert de vorming van nieuwe neuronen in de hippocampus, versterkt synaptische verbindingen en beschermt hersencellen tegen schade. Hogere BDNF-niveaus worden in verband gebracht met beter geheugen en cognitieve veerkracht. Aerobe beweging is een van de krachtigste natuurlijke manieren om BDNF te verhogen.
· Verhoogt cognitieve reserve: sociale interactie en mentaal uitdagende activiteiten die vaak gepaard gaan met bewegen versterken netwerken.
Kortom: meerdere paden leiden naar Rome.
Kritische Noot
Bewegen is geen garantie tegen Alzheimer. Zelfs topfitte atleten ontwikkelen dementie. Het is dus risicoreductie, geen verzekering. Overdreven claims leiden tot valse hoop en potentieel schuldgevoel bij patiënten.
Voorbeeld uit de Praktijk: FINGER-NL
In Nederland loopt FINGER-NL, een adaptatie van de Finse FINGER-studie. Hierin krijgen ouderen met verhoogd risico op cognitieve achteruitgang een gecombineerd programma van voeding, beweging, cognitieve training en risicomanagement. De eerste resultaten laten zien dat deelnemers hun cognitieve functies beter behouden dan controlegroepen. Dit soort programma’s toont dat multidomeinpreventie in de praktijk haalbaar is en maatschappelijke winst oplevert.
Deel 2: Transcraniële Magnetische Stimulatie – Magneten als Medicijn?
Wat is TMS?
TMS gebruikt magnetische pulsen om hersengebieden niet-invasief te stimuleren. In de revalidatie na beroerte heeft TMS al bewezen motorische functies te kunnen verbeteren. Voor dementie is de inzet vooral gericht op het moduleren van netwerken die betrokken zijn bij geheugen en executieve functies.
Klinisch Bewijs tot Nu Toe
- Kleine tot middelgrote effecten: meta-analyses tot 2024 tonen significante verbeteringen in cognitieve scores (SMD ~0,3–0,5), vooral bij milde cognitieve stoornis of vroege Alzheimer.
- Targets: meest gestimuleerd wordt de dorsolaterale prefrontale cortex (DLPFC); nieuwere studies richten zich op de precuneus en hippocampus-netwerken. Een RCT gepubliceerd in JAMA Network Open (2024) liet zien dat gepersonaliseerde hippocampale netwerkstimulatie het geheugen significant verbeterde en de progressie naar dementie vertraagde over 12 maanden.
- Combinatieaanpakken: TMS in combinatie met cognitieve training geeft consequent betere resultaten dan TMS alleen.
- Onderhoud nodig: effecten lijken tijdelijk, waardoor herhaalde sessies nodig zijn.
Mechanismen van Actie
TMS kan:
- Corticale excitabiliteit verhogen of verlagen.
- Netwerkconnectiviteit verbeteren (vooral in default mode network).
- Neuroplasticiteit bevorderen via LTP-achtige processen.
- Mogelijk neurotrofines zoals BDNF verhogen.
Beperkingen
- Heterogeniteit: grote verschillen in protocollen en doelgebieden.
- Kwaliteit van bewijs: veel kleine, single-center trials met risico op bias.
- Onzeker langetermijneffect: onduidelijk of TMS ziekteprogressie daadwerkelijk vertraagt.
- Praktische haalbaarheid: herhaalde behandelsessies maken brede implementatie kostbaar en tijdsintensief.
Veiligheid
TMS is overwegend veilig, met milde hoofdpijn of lokale irritatie als meest voorkomende bijwerkingen. Ernstige complicaties zoals insulten zijn zeldzaam bij goede screening.
Deel 3: Maatschappelijke Context en Beleid
Waarom Investeren?
De maatschappelijke kosten van dementie zijn enorm. Zelfs een bescheiden vertraging van het optreden van dementie kan miljarden euro’s besparen. Investeren in preventieve infrastructuur en onderzoek naar innovatieve therapieën is rationeel gezondheidsbeleid.
Concrete Aanbevelingen
- Beweegvriendelijke omgeving: veilige fietspaden, parken, seniorvriendelijke sportprogramma’s.
- Screening in de eerstelijnszorg: huisartsen moeten fysieke activiteit standaard bespreken.
- Multidomein programma’s: FINGER-achtige interventies uitrollen voor risicogroepen.
- Onderzoek naar TMS: grote multicenter RCT’s met langere follow-up, gestandaardiseerde protocollen en biomarker-integratie.
- Eerlijke communicatie: voorkom hype en victim blaming.
Deel 4: Realisme en Vooruitblik
Het is verleidelijk te denken dat technologie het antwoord is. Maar de realiteit is dat er waarschijnlijk geen magische ‘uit-knop’ voor Alzheimer bestaat. Preventie via leefstijl blijft de meest robuuste, brede strategie, met TMS als mogelijke aanvulling voor geselecteerde patiënten in vroege stadia.
Conclusie
Dementie vraagt om een dubbele strategie: populatiebrede preventie en innovatieve behandelingen. Bewegen is de goedkoopste, meest haalbare interventie met brede gezondheidswinst. TMS biedt een spannende blik op de toekomst, maar moet zijn waarde nog definitief bewijzen. De boodschap is dus simpel: kom in beweging – letterlijk – en blijf met beide benen op de grond wat betreft technologische beloften.
Belangrijke literatuur – Trials & Meta-analyses
| Titel | Kernbevinding / relevantie |
| Effects of rTMS treatment on global cognitive function in Alzheimer’s disease: a systematic review and meta-analysis (Zhang, Sui, Lu, Xu, Zhu, Dai, Shen, Wang, 2022) | 9 studies, 361 patiënten; rTMS verbeterde significante globale cognitieve scores (MMSE, ADAS-Cog). Meest effect voor ≥ 20 sessies, hoge frequentie, DLPFC als target. PubMed |
| Repetitive transcranial magnetic stimulation for cognitive impairment in Alzheimer’s disease: a meta-analysis of randomized controlled trials | ±10 studies; “medium-grote” verbetering cognitieve functies; betere resultaten wanneer meerdere targets gebruikt worden / meer sessies. PubMed |
| Unlocking the Potential of Repetitive Transcranial Magnetic Stimulation in Alzheimer’s Disease: A Meta-Analysis … (Sha Li et al., 2024) | 16 RCT’s, 655 deelnemers; rTMS (zonder cognitieve training) gaf een matig tot goed effect op globale cognitie (SMD ~0,43); parameters zoals sessie-aantal, frequentie, duur, aantal pulsen belangrijk. PubMed+1 |
| Systematic review and meta-analysis of repetitive transcranial magnetic stimulation (rTMS) for activities of daily living in Alzheimer’s disease | RCT’s (~37 studies, >2.400 personen) onderzochten ADL (activiteiten van het dagelijks leven); rTMS gaf verbetering in ADL, Barthel Index etc., vaak met DLPFC als stimulator‐gebied. PubMed |
| Parietal-hippocampal rTMS improves cognitive function in Alzheimer disease | Trial met functionele MRI targetting: verbetering MMSE en DMN connectiviteit, hoewel follow-up effecten teruggang na 12 weken. PubMed |
| Precuneus magnetic stimulation for Alzheimer’s disease: a randomized, sham-controlled trial | 24 weken PC-rTMS (precuneus) liet minder achteruitgang zien in CDR-SB vs sham; plus secundaire cognitieve metingen. PMC |
| Effects of 52 weeks of precuneus rTMS in Alzheimer’s disease patients | Langdurige trial (52 weken) met onderhoudssessies; PC-rTMS vertraagde cognitieve en functionele achteruitgang (mede ADCS-ADL) significant vs sham. BioMed Central+1 |
| Effectiveness of Personalized Hippocampal Network-Targeted Stimulation in Alzheimer Disease: A Randomized Clinical Trial | Kleinere trial (n ≈ 30), Korea; gepersonaliseerd netwerk-targeting (hippocampus-connectiviteit) liet verbetering zien op ADAS-Cog, CDR-SOB etc. PubMed |
Lopende of geplande trials / Nederlandse initiatieven
· TMSLA-studie (Amsterdam UMC, Nederland)
Volledige naam: “Transcranial magnetic stimulation (TMS) to slow down cognitive decline in Alzheimer’s disease (AD): TMSLA – a monocentric randomized controlled trial.”
Wat wordt onderzocht: replicatie van precuneus-rTMS resultaten (Koch et al., PC-trial) met 32 sessies: intensieve fase + onderhoudsfase. Uitkomstmaten: CDR-SB, cognitieve schalen, MEG, CSF biomarkers. Onderzoek met Mensen+1
Sponsor: Amsterdam UMC met subsidie van Hersenstichting & Alzheimer Nederland. Onderzoek met Mensen
· Deep rTMS Precuneus trial bij UCLA (VS)
Trial met deep rTMS gericht op de precuneus bij milde-tot-matige Alzheimer, gericht op geheugen, imaging en biomarkers. Actief/recruiting mogelijk. UCLA Health
· Grote dubbelblinde/placebo-gecontroleerde trial voor AD (2 vs 4 weken, doses) (Moussavi et al.)
Vergelijking van verschillende doseringen en duur van rTMS, placebo-controle, meerdere follow-ups tot 6 maanden. PubMed
Instituten / Onderzoekscentra met activiteit
· Amsterdam UMC (Nederland) — betrokken bij TMSLA; centrum voor neurologie, Alzheimeronderzoek.
· UCLA Health (VS) — experimenten met deep rTMS en precuneus-targeting.
· Korea, geheugenklinieken — trial “Personalized Hippocampal Network-Targeted Stimulation” uitgevoerd in Korea. PubMed
· Italië — recent werk met precuneus-rTMS (PC-rTMS) langdurig, functioneel/ADL/gedragseffecten. BioMed Central+2BioMed Central+2
