Nieuw essay, aansluitend op De Mens Zonder Stam
Beste lezer,
In aansluiting op De Mens Zonder Stam en de terugkeer via de achterdeur stuur ik u een tweede essay in dezelfde lijn. Het heet Ademhaling als product. Over de herontdekking van iets dat al werkte en behandelt de breathwork industrie als wat zij is: een herverpakking van een paniekrespons als therapie, verkocht aan mensen die transcendentie zoeken en geen kerk meer hebben om die te vinden.
Waar het vorige essay ging over zingeving via gemeenschap, gaat dit over zingeving via fysiologie. Dezelfde diagnose, andere ingang. Het organisme wordt in een staat gebracht die het zelf als alarm classificeert, de verteller in het hoofd interpreteert die staat als doorbraak, een coach legt er een verhaal omheen, een groep bevestigt het verhaal. De rekening volgt na afloop.
De fysiologie is uitgewerkt zonder mystiek, de Wim Hof studies zijn nuchter besproken, en de risico’s die in de marketing ontbreken staan op een rij. Voor wie de lijn van mijn werk volgt: dit is hetzelfde mechanisme dat ook in het komende boek centraal staat, hier in essayvorm en met scherpere tanden.
Lezen op eigen risico. Reacties zoals altijd welkom.
Met vriendelijke groet,
Peter Koopman
AfafA
Ademhaling als product
Over de herontdekking van iets dat al werkte
Peter Koopman
AfafA
Een zaal vol ademende mensen
De zaal is verduisterd. Op de vloer liggen yogamatten in een halve cirkel. Uit een speaker komt een klankschaal die door een algoritme is gegenereerd. Vooraan staat een man in een linnen broek, blootsvoets, met een microfoon aan zijn oor. Hij zegt: vandaag gaan we leren hoe je écht ademt.
In de zaal liggen dertig mensen. Allen tussen de dertig en zestig. Allen ademen al een paar decennia, anders zaten ze hier niet. De man die hen gaat leren ademen kostte deze ochtend tweehonderd euro per persoon. Bij elkaar opgeteld levert deze sessie meer op dan een verpleegkundige in een maand verdient. De verpleegkundige helpt ondertussen iemand op een spoedeisende hulp die hyperventileert van paniek en het niet als doorbraak ervaart.
Er bestaat een mooie ironie in. Het organisme dat zich op die mat installeert is op één punt biologisch volkomen klaar: de ademhaling. Dat is waar het minst aan te leren valt. En het is precies dat wat verkocht wordt.
Wat het organisme al deed voordat het een coach kreeg
Ademhaling is een van de oudste geautomatiseerde processen in het lichaam. De medulla oblongata, een klompje zenuwweefsel in de hersenstam, regelt het ritme zonder dat de eigenaar van het lichaam ervan af hoeft te weten. Twaalf tot zestien keer per minuut in rust, sneller bij inspanning, dieper bij koorts, anders bij slaap, anders bij hoogte, anders bij paniek. Dit alles gebeurt zonder dat er ooit een instructie nodig is geweest.
De regeling gaat niet primair op zuurstof. Ze gaat op koolstofdioxide. Chemoreceptoren in de aortaboog en de carotissinus, en centraal in de medulla, meten constant het CO2-gehalte in het bloed. Stijgt het, dan stijgt de ademhaling. Daalt het, dan daalt de prikkel om te ademen. Het systeem werkt op een feedbacklus die zo betrouwbaar is dat de meeste mensen in hun hele leven nooit bewust hebben hoeven nadenken over een enkele ademhaling. Behalve wanneer iemand hen ervan overtuigt dat ze er bewust over moeten nadenken.
Dit is misschien wel het zuiverste voorbeeld van gedrag zonder bestuurder dat het organisme te bieden heeft. Geen wil, geen plan, geen besluit. Een lus die zichzelf bijhoudt. En toch is er een hele industrie op gebouwd die beweert dat de moderne mens deze lus is verleerd en dat hij hem opnieuw moet leren. Tegen betaling, in een verduisterde zaal, met klankschalen.
De ademhaling die geleerd moet worden, ademt al.
Wat breathwork werkelijk doet
De methodes verschillen in naam, niet in mechaniek. Holotropic Breathwork van Stanislav Grof, ontstaan in de jaren zeventig nadat zijn LSD-onderzoek verboden werd en hij een legaal alternatief zocht. Rebirthing van Leonard Orr. De Wim Hof Method. SOMA Breath. Elke maand een nieuwe variant. Wat ze delen is een instructie: adem snel, adem diep, hou vol, langer dan comfortabel.
Wat er dan gebeurt is fysiologisch helder. Snelle diepe ademhaling verlaagt het CO2 in het bloed, een toestand die hypocapnie heet. Daarmee stijgt de pH, het bloed wordt alkalisch. Dit is respiratoire alkalose. De Bohr-curve verschuift en hemoglobine houdt zuurstof juist beter vast, in plaats van die in de weefsels los te laten. De bloedvaten in de hersenen vernauwen zich als reactie op de lage CO2, met als gevolg dat de doorbloeding van de hersenen tot dertig of veertig procent terugloopt.
Het is dit, en alleen dit, wat de bekende sensaties oplevert. Tintelingen in handen en mond door verschoven calciumbinding. Tetanie, dat krampende gevoel in vingers en lippen. Lichtflitsen achter de ogen door hypoxie in de occipitale cortex. Het gevoel van zweven, van eenheid, van uittreding. Soms huilen. Soms schokken. Soms bewustzijnsverlies.
Wie deze symptomen in een andere context tegenkomt, op een drukke straat, in de bus, op het werk, wordt naar een spoedeisende hulp gebracht en krijgt de diagnose paniekaanval. Wie ze in een verduisterde zaal beleeft, krijgt te horen dat hij iets diepgaands heeft ervaren en dat zijn trauma is losgekomen. Hetzelfde lichaam, dezelfde fysiologie, twee verschillende verhalen. Het organisme weet niet welk verhaal eromheen wordt gebouwd. Het verschuift gewoon de Bohr-curve.
Het Wim Hof dossier, kort
Omdat de Wim Hof Method vaak wordt verdedigd met de claim dat er wetenschappelijk bewijs is, is het de moeite waard om te kijken naar dat bewijs. De vaakst geciteerde studie is Kox et al., gepubliceerd in PNAS in 2014. Zij toonden aan dat Hof en getrainde proefpersonen via een combinatie van koudetraining, ademhalingsoefeningen en mindset hun ontstekingsreactie op een toegediende endotoxine konden onderdrukken.
Dat is op zichzelf interessant. Maar de studie zegt niet wat de marketing ervan maakt. De interventie was een mengsel van drie elementen tegelijk: koudeblootstelling, hyperventilatie, en mentale focus. Welk van de drie het effect deed, valt uit de studie niet af te leiden. De groep was klein. Blindering was onmogelijk. Replicatie heeft beperkt plaatsgevonden. Een latere studie, Buijze et al., 2016, vond gemengde resultaten.
Daarnaast circuleert de claim dat hyperventilatie endogene DMT vrijmaakt, het molecuul dat ook in ayahuasca zit. Dit is een populaire verklaring voor de hallucinatoire ervaringen tijdens lange sessies. Er bestaat geen serieus bewijs voor. Het is een hypothese die door coaches als feit wordt gepresenteerd omdat een verklaring met een chemische naam beter verkoopt dan de waarheid, namelijk dat een tekort aan zuurstof in de hersenen visuele en cognitieve verstoring geeft.
De wetenschap onder de claims is minder stevig dan de claims zelf.
Waarom mensen het kopen
Hier komt de vraag die interessanter is dan de fysiologie. Niet wat er gebeurt in het lichaam, dat is bekend, maar waarom mensen er geld voor neertellen. En waarom ze achteraf zeggen dat het hen heeft geholpen.
Het organisme zoekt heftige ervaring omdat heftige ervaring betekenis suggereert. Iets dat sterk gevoeld wordt, voelt waar. Iets dat zwak gevoeld wordt, voelt onbeduidend. Dit is geen rationele regel, het is een eigenschap van het predictieve apparaat. Een grote voorspellingsfout, een onverwacht signaal, krijgt prioriteit en wordt achteraf van betekenis voorzien. De verteller in het hoofd schrijft het script wanneer het lichaam al klaar is met de scène.
In de verduisterde zaal werkt dit perfect. De fysiologische schok van hypocapnie en cerebrale vasoconstrictie levert ruw materiaal: sensaties, beelden, emoties, soms tranen. De setting levert het kader: dit is een doorbraak, dit is je trauma dat loslaat, dit is je ware zelf dat zich openbaart. De coach levert het script: laat het door je heen stromen, vertrouw het proces, je bent veilig. De groep levert de bevestiging: anderen huilen ook, anderen schokken ook, dus dit is echt.
Wat zo ontstaat is een ervaring die voor de deelnemer onmiskenbaar echt is. Dat is ze ook. Het lichaam heeft werkelijk iets doorgemaakt. Wat niet echt is, is de interpretatie. Cellen hebben geen geheugen voor narratieven. Trauma zit niet opgeslagen in een long die door snelle ademhaling kan worden vrijgegeven. Maar wie tijdens een sessie iets sterks heeft gevoeld en achteraf het predicaat doorbraak krijgt aangereikt, zal zelden vragen om empirische onderbouwing. Het predicaat past, want het gevoel was heftig.
De terugkeer via de achterdeur
Dit patroon is niet nieuw. Het draagt alleen telkens een ander kostuum. De gnostische ascese gebruikte vasten en uitputting om visioenen op te wekken. Pinkstergemeenten gebruiken collectieve emotionele opbouw om tongentaal en bezetenheid uit te lokken. Sjamanen gebruiken plantaardige psychedelica. De Rave cultuur van de jaren negentig gebruikte ecstasy en repetitieve muziek. Steeds dezelfde diagnose: het organisme wordt in een staat van verhoogde arousal of verlaagde cerebrale doorbloeding gebracht, een verteller in het hoofd legt er betekenis op, en een gemeenschap bevestigt die betekenis.
Breathwork is dezelfde transactie, opnieuw vermarkt voor een seculiere middenklasse die niet meer naar de kerk gaat maar wel een tekort aan transcendentie ervaart. Het draagt geen religieuze taal meer, het draagt yogabroeken en spreekt over neurowetenschap. De rituele structuur is identiek. Een geleider, een drempel, een transformatie, een terugkeer. Het ritueel werkt, in die zin dat het levert wat het belooft te leveren: een ervaring. Wat het niet levert is wat ernaast wordt verkocht: genezing, ontwikkeling, doorbraak.
Mensen zoeken stam, mensen zoeken trance, en de markt levert.
Wat het kost wanneer het misgaat
De marketing zwijgt over de complicaties, dus volgt hier de korte lijst. Tetanie ernstig genoeg om de handen niet meer te kunnen ontspannen. Syncope, mensen vallen flauw. Hartritmestoornissen bij wie daar een aanleg voor heeft. Epileptische aanvallen bij voorbeschikten. Dissociatieve episoden die dagen tot weken aanhouden bij mensen met een psychosegeschiedenis. Ernstige decompensaties bij mensen met PTSS, omdat een toestand die fysiologisch niet te onderscheiden is van een paniekaanval het trauma niet verwerkt maar herbeleeft.
In 2022 stierf een vrouw in Spanje tijdens een Wim Hof gerelateerde sessie. Er zijn meerdere incidenten van verdrinking bij mensen die ademhalingsoefeningen onder water deden, omdat de combinatie van hyperventilatie en apneu de hersenen kan laten uitschakelen voordat het lichaam waarschuwt dat er een probleem is. Dit zijn geen ongelukken in de zin van pech. Dit zijn voorspelbare uitkomsten van het opzettelijk produceren van een fysiologische staat die het organisme normaal gesproken als noodtoestand classificeert.
Slot
Het organisme ademt al. Het deed dat voordat er coaches waren, het zal dat blijven doen lang nadat de huidige generatie coaches is overgegaan op het volgende product. De ademhaling regelt zichzelf op basis van een paar miljard jaar selectiedruk. Wie haar uit handen wil nemen, moet daar een goede reden voor hebben.
Wat breathwork in werkelijkheid biedt is een gecontroleerde paniekaanval in een setting waarin de paniekaanval wordt geherinterpreteerd als verlichting. Het mechanisme is oud, de verpakking is nieuw, de transactie is helder. Mensen betalen voor een ervaring die hun zenuwstelsel als alarm registreert maar die hun verteller als doorbraak verkoopt. Dat dit werkt, zegt iets over de verteller. Niet over de ademhaling.
Het organisme ademt. De coach krijgt het geld.
Literatuur
Buijze, G. A., Sierevelt, I. N., van der Heijden, B. C. J. M., Dijkgraaf, M. G., & Frings-Dresen, M. H. W. (2016). The effect of cold showering on health and work: a randomized controlled trial. PLOS ONE, 11(9).
Friston, K. (2010). The free-energy principle: a unified brain theory? Nature Reviews Neuroscience, 11(2), 127–138.
Grof, S. (1988). The Adventure of Self-Discovery. Albany: State University of New York Press.
Han, J. N., Stegen, K., De Valck, C., Clément, J., & Van de Woestijne, K. P. (1996). Influence of breathing therapy on complaints, anxiety and breathing pattern in patients with hyperventilation syndrome and anxiety disorders. Journal of Psychosomatic Research, 41(5), 481–493.
Kox, M., van Eijk, L. T., Zwaag, J., van den Wildenberg, J., Sweep, F. C. G. J., van der Hoeven, J. G., & Pickkers, P. (2014). Voluntary activation of the sympathetic nervous system and attenuation of the innate immune response in humans. PNAS, 111(20), 7379–7384.
Sapolsky, R. M. (2004). Why Zebras Don’t Get Ulcers. New York: Henry Holt.
Sterling, P. (2020). What Is Health? Allostasis and the Evolution of Human Design. Cambridge, MA: MIT Press.
Tipton, M. J., Collier, N., Massey, H., Corbett, J., & Harper, M. (2017). Cold water immersion: kill or cure? Experimental Physiology, 102(11), 1335–1355.
