Het veilige gevoel (v3)

Het veilige gevoel (v3)

Beste lezer,

Weet u wie een vrouw in Nederland het meest te vrezen heeft: de vreemde in het donker, of de man die haar naam kent? En was het in onze jeugd werkelijk veiliger op straat, of telde toen gewoon niemand mee?

Maandagochtend, vijf uur, zag ik op televisie vrouwen die in een gratis cursus leerden een ongewenste bearhug te voorkomen. Na afloop voelden ze zich veiliger. Helpt zo’n les tegen een aanvaller, of vooral tegen de angst? Ik ben het gaan uitzoeken, aan de hand van twee meisjes die allebei om hulp belden, en van een overheid die had moeten opnemen.

Onder alles ligt de vraag waar het om gaat: valt dit kwaad bij de wortel uit te roeien? De antwoorden vielen anders uit dan u misschien denkt. Ook voor mijzelf, na zestig jaar in de sportzaal.

Peter Koopman

Voormalig sportdocent, maar vooral amateur-antropoloog van de menselijke illusie 

 

Het veilige gevoel

Vijf uur

Het is vijf uur ’s morgens. Ik zet koffie en doe de televisie aan. Een sportzaal, ergens in het land. Meisjes en vrouwen op een rij, een instructeur met brede schouders, een man in een dik pak die de aanvaller speelt. Hij grijpt, zij draait haar pols los, stapt weg en roept iets wat op “nee” lijkt. Applaus. Na afloop zegt een vrouw in de camera dat ze zich zekerder voelt. Veiliger. De cursus is gratis.

Direct daarna de intocht van Sinterklaas. Kinderen op schouders, geschminkte wangen, een stoomboot. Ze geloven alles en ze krijgen straks iets.

Twee reportages achter elkaar, en ze doen hetzelfde. Ze tonen mensen die blij zijn met een verhaal. Bij de kinderen is dat onschuldig; iemand vertelt ze op hun achtste hoe het zit, en dan huilen ze een middag. Bij de vrouwen vertelt niemand iets. Zij gaan naar huis met een verdediging tegen een bearhug en een gevoel.

Ik sta ruim vijftig jaar in zalen waar mensen leren slaan, schoppen en loskomen. Ik weet wat daar verkocht wordt, want ik heb het in 1966 zelf gekocht. Daarom zat ik om vijf uur met drie vragen die de reportage niet stelde. Wie heeft een vrouw in dit land het meest te vrezen? Was het in mijn jeugd veiliger, of bedriegt mijn geheugen me? En helpt zo’n cursus tegen de aanvaller, of alleen tegen de angst?

Er was een vierde vraag, en die kwam er kwaad uit. Wanneer is de vrouw prooi geworden, zodat ze tijd en moeite moet steken in een activiteit die haar een gevoel verkoopt? Moet ze straks een mes dragen? Een vuurwapen?

Onder die vier ligt de vraag waar het uiteindelijk om gaat. Kunnen we kwaad dit bij de wortel uitroeien?

Ik heb de antwoorden opgezocht. Ze zijn anders dan ik om vijf uur dacht, en op twee plaatsen anders dan mijn eigen model voorspelt. Ik begin bij twee meisjes.

Lisa

In de nacht van 19 op 20 augustus 2025 fietst een meisje van zeventien van het Leidseplein naar huis. Ze heeft een avond met vrienden achter de rug en een elektrische fiets onder zich. Abcoude is een eind, maar ze kent de weg. Wie naar Abcoude fietst, ontkomt niet aan de Holterbergweg: kilometers recht asfalt langs een golfbaan en een tuinpark, bij Duivendrecht. Het is rond vier uur.

Ze merkt dat iemand haar volgt. Ze doet wat elke voorlichtingsfolder haar zou aanraden: ze belt 112. De meldkamer heeft haar aan de lijn. De politie rijdt. Enkele minuten later vinden agenten haar langs het fietspad. Ze leeft niet meer.

Volgens het Openbaar Ministerie reed een man van tweeëntwintig haar van de weg, kwamen beiden in de sloot terecht en keerde hij terug om haar dood te steken. Hij werd kort daarna aangehouden in een asielzoekerscentrum. Vijf dagen voor die nacht zou hij aan de Weesperzijde een vrouw van dertig hebben verkracht. Hij heeft bekend. Hij heeft ook verklaard dat stemmen hem opdroegen iemand te doden, en hij is langdurig geobserveerd in het Pieter Baan Centrum. De rechter moet nog oordelen. De inhoudelijke zitting staat voor januari 2027.

Ze heette Lisa. Haar familie heeft gevraagd de achternaam weg te laten en daar houd ik me aan.

Wat daarna gebeurde, weet u nog. Bloemen langs de weg. Het land viel over haar heen. De een zag er een asielprobleem in, de ander een mannenprobleem, een derde een verlichtingsprobleem. Iedereen had binnen een week een Lisa die bij de eigen overtuiging paste. Wat haar ouders daarvan vonden, heeft niemand gevraagd.

En de sportscholen liepen vol. In Brabant verdubbelde het aantal zelfverdedigingslessen. In Amsterdam gaf een instructeur een gratis les voor vrouwen op de fiets. Een moeder die er met haar dochter aan meedeed, vond het dubbel: vrouwen horen op straat veilig te zijn, zei ze, alleen is dat vaak niet zo. Ze had gelijk en ze kwam toch.

Ik begrijp die moeder. Ik had in haar plaats hetzelfde gedaan. Maar nu de vraag die een coach hoort te stellen. Welke techniek uit die les had op de Holterbergweg iets veranderd? Een man op een fiets, in het donker, met een mes en met stemmen in zijn hoofd, die terugkomt als het de eerste keer niet lukt. Een meisje van zeventien, alleen, om vier uur, in een sloot.

Geen enkele. Ik heb politiemensen lesgegeven in het gebruik van geweld en ik zeg het zonder aarzeling: tegen dit scenario bestaat geen greep. Een getrainde volwassen man had het hier moeilijk gehad. Lisa deed alles goed. Ze zag het gevaar, ze belde, de hulp kwam snel. Sneller kan een samenleving bijna niet zijn. Het was te laat.

Hümeyra

Het tweede meisje is zestien. Ze woont in Rotterdam en heeft een ex-vriend die haar niet loslaat. Maandenlang valt hij haar lastig. Hij bedreigt haar. Zij doet wat een burger hoort te doen: ze gaat naar de politie. Keer op keer. Meldingen, aangiftes. Elke keer zit er een andere agent tegenover haar en elke keer vertelt ze het verhaal vanaf het begin.

Op 17 december 2018 is ze doodsbang dat het misgaat. De politie heeft die dag geen capaciteit om de melding op te pakken. Zo staat het in het inspectierapport dat later in de Tweede Kamer wordt besproken, op pagina 35.

Op 18 december wordt ze doodgeschoten in de fietsenstalling van haar school.

Ze heette Hümeyra. De Inspectie Justitie en Veiligheid oordeelde dat politie, Openbaar Ministerie, Veilig Thuis en het Zorg- en Veiligheidshuis ernstig tekort waren geschoten. De politiechef betuigde spijt. De minister was verbijsterd. De burgemeester bood excuses aan. De dader kreeg eerst veertien jaar en in hoger beroep twintig, voor moord. Er kwam een nieuwe werkwijze en een belofte: elk slachtoffer van stalking krijgt één vast aanspreekpunt bij de politie.

Vijf jaar later ging de inspectie kijken wat ervan terecht was gekomen. De instanties waren alerter geworden. Het vaste aanspreekpunt was er nog lang niet altijd. Een slachtoffer vertelde de inspecteurs dat ze nooit hoorde wat er met haar aangiftes gebeurde en zich afvroeg waarom ze het nog deed. Een ander zei dat ze murw was.

Ook hier de vraag van de coach. Wat had een zelfverdedigingscursus Hümeyra opgeleverd? Hij had een vuurwapen. Hij wist waar ze naar school ging, hoe laat, en waar ze haar fiets neerzette. Een polsgreep had ze niet nodig. Ze had een overheid nodig die opnam.

Twee meisjes. De een gedood door een vreemde in het donker, de ander door een jongen die haar naam kende, op klaarlichte dag, na maanden van aankondiging. Het land rouwde om allebei. Alleen na de eerste liepen de sportscholen vol. Over dat verschil gaat dit stuk.

De vreemde en de bekende

Nu het antwoord op de eerste vraag. In de tien jaar tot en met 2023 werd ruim de helft van de vermoorde vrouwen in Nederland gedood door een partner of ex-partner. Bij vrouwen tussen de twintig en de zestig waren het er zeven op de tien. Nog eens een op de vijf viel door de hand van een familielid. Vorig jaar werden zevenendertig vrouwen omgebracht, zeventien van hen door de man met wie ze het bed deelden of hadden gedeeld.

Bij verkrachting is het beeld niet anders. Op universiteitscampussen komen volgens onderzoekers negen van de tien verkrachtingen op naam van een bekende: een vriend, een studiegenoot, een date.

De man die uit de bosjes springt, bestaat. Lisa heeft hem ontmoet. Hij is de uitzondering. De regel heeft een sleutel van de voordeur.

Dat maakt de reportage van vanochtend wrang. De cursus traint de vrouw voor de aanval die zelden komt en zwijgt over de aanval die waarschijnlijk is. Tegen de vreemde leert ze roepen en wegrennen. Tegen de man aan de ontbijttafel helpt roepen niet, en waarheen moet ze rennen? Het huis is van hen samen.

Dan de wapens waar ik om vijf uur over mopperde. Een mes of een pistool in haar handtas lost niets op. Pepperspray is hier verboden, maar stel dat het morgen mag. Het gevaar staat in de meeste gevallen niet op straat. Het ligt naast haar, het kent de handtas en het weet waar het busje zit.

Er is nog een cijfer dat niemand graag noemt. In 2024 werden in Nederland 120 mensen omgebracht: 76 mannen en 44 vrouwen. Wie op straat wordt doodgestoken, is meestal een man. Toch zegt zes op de tien jonge vrouwen zich onveilig te voelen, tegen ruim een kwart van de jonge mannen. De groep die het minst vaak op straat sterft, is het bangst.

Dat lijkt onlogisch tot je ziet waar ze bang voor zijn. Een man die wordt beroofd, is zijn telefoon kwijt. Een vrouw die wordt beroofd, weet tot het laatste moment niet of het bij de telefoon blijft. Achter elk delict hangt voor haar de schaduw van een ander delict. Onderzoekers noemen het ook zo: de schaduw van het seksuele geweld.

Wat de doden niet tellen

Tot nu toe telde ik lijken, en dat is een te smalle maat. Moord is zeldzaam. Verkrachting is dat niet.

Het CBS vraagt om de twee jaar aan ruim vijfentwintigduizend mensen wat hun is overkomen. In 2024 zei ruim vijf procent van de vrouwen dat ze in de voorgaande twaalf maanden lichamelijk seksueel geweld had meegemaakt, van ongewenst betasten tot verkrachting. Bij mannen was dat nog geen twee procent. Onder vrouwen van achttien tot vierentwintig was het bijna een op de vijf. In één jaar.

De zwaarste vorm, gemeenschap tegen de wil, trof in dat jaar 0,3 procent van alle mensen van zestien jaar en ouder. Dat klinkt klein. Mijn eigen rekensom op die cijfers komt uit op ruwweg vijfenveertigduizend mensen, naar alle waarschijnlijkheid grotendeels vrouwen: meer dan honderd per dag. Daartegenover staan de vierenveertig vrouwen die in hetzelfde jaar werden vermoord. Wie alleen de doden telt, ziet het topje en noemt het de berg.

De Canadese proef zegt hetzelfde vanuit een andere hoek. Van de studentes die alleen een folder kregen, werd in hun eerste jaar een op de tien verkracht.

Twee kanttekeningen, want deze cijfers snijden ook in mijn eigen betoog. Ik schreef dat de regel een sleutel van de voordeur heeft. Voor moord klopt dat. Voor het brede seksuele geweld klopt het minder: bij vier op de vijf slachtoffers kwam de pleger van buiten het huishouden, en van die slachtoffers kende ruim een derde hem niet. De hand in de tram en de greep in de kroeg zijn vaak van een vreemde. Het patroon lijkt te zijn: hoe zwaarder het geweld, hoe dichterbij de dader. Voor het lichtere werk heeft de reportage dus meer gelijk dan ik haar gaf.

De tweede kanttekening: het zijn enquêtes. Mensen vullen in wat ze zelf zo noemen. Dat maakt het cijfer zachter dan een lijk. Het is ook het enige cijfer dat we hebben, want bij de politie komt bijna niets aan. Van de slachtoffers van lichamelijk seksueel geweld zei 0,8 procent aangifte te hebben gedaan. Nog geen een op de honderd.

Was het vroeger veiliger?

Mijn geheugen zegt ja. In mijn jeugd deden vrouwen boodschappen zonder om te kijken. Mijn geheugen is een onbetrouwbare getuige, maar hier heeft het voor een deel gelijk, en dat verraste me.

Het aantal moorden per inwoner lag in de jaren vijftig laag. Daarna steeg het, decennialang, tot een top in de jaren negentig. Sindsdien is het gehalveerd: rond de eeuwwisseling vielen er gemiddeld 236 doden per jaar, de laatste tien jaar rond de 129. Die daling is inmiddels gestopt. Wie zoals ik rond 1960 jong was, groeide dus op in een dal. De golf van ontspoorde mannen waar ik vanochtend over fantaseerde, kwam tussen mijn twintigste en mijn veertigste en is daarna weer weggeëbd. Gemeten in doden leven we nu veiliger dan toen ik veertig was.

Tot zover het deel waarin mijn geheugen klopt. Nu het deel waarin het liegt.

De vrouw van 1960 was veilig zoals een vogel in een kooi veilig is voor de kat. Ze was voor donker thuis. Ze ging niet alleen een café in. Ze fietste niet om vier uur ’s nachts van het Leidseplein naar Abcoude; het idee alleen al. Haar veiligheid werd betaald met haar bewegingsruimte, en die rekening heeft nooit iemand opgemaakt. Wat haar binnenshuis overkwam, had geen naam. Verkrachting binnen het huwelijk is in Nederland pas sinds 1991 strafbaar. Tot die tijd kon een echtgenoot zijn vrouw volgens de wet niet verkrachten, hoe hard ze ook gilde. Er werd niets geteld, dus er was niets aan de hand.

Over straatintimidatie weten we van vroeger helemaal niets. De eerste landelijke telling dateert van 2021. Twee op de drie meisjes en jonge vrouwen bleken in een jaar tijd te zijn nagefloten, nageroepen of achternagelopen; een kwart werd gevolgd. Bijna de helft van de jonge vrouwen loopt of fietst weleens om. Of dat meer is dan in 1960 kan niemand zeggen. Mijn herinnering aan onbezorgde vrouwen met boodschappentassen is de herinnering van een jongen die er nooit op lette.

Het antwoord op de tweede vraag heeft dus twee kanten. Minder doden dan dertig jaar geleden, meer vrijheid dan zestig jaar geleden, en een angst die niet is meegedaald. De samenleving is gevoeliger geworden voor wat ze vroeger gewoon vond. Het nafluiten dat in mijn jeugd een compliment heette, is sinds 2024 strafbaar. Dat is beschaving, en het heeft een bijwerking: wie meer dingen geweld noemt, ziet meer geweld. De televisie doet de rest. Om vijf uur ’s morgens, bij de koffie.

Wat de zaal verkoopt

Ik was zestien toen ik met karate begon. Het was 1966 en de sport was hier nieuw. Wat er verkocht werd, weet ik nog precies: handen als dodelijke wapens. Wie lang genoeg trainde, werd onaantastbaar. Het werd met overtuiging gebracht door mannen die het zelf geloofden, en ik geloofde het ook. Het wordt nog steeds zo verkocht, alleen onder andere namen.

Na ruim vijftig jaar als coach denk ik er zo over. Wat in de zaal gebeurt, is een spel met regels: een vloer zonder stoeprand, een tegenstander van je eigen gewicht, een scheidsrechter, een bel. Een tikspel in een bijzondere omgeving. Op straat gelden andere regels, namelijk geen. Ik heb in mijn eigen zaal nooit beweerd dat het een naar het ander te vertalen is, en de jaren dat ik agenten lesgaf hebben me daarin bevestigd. Geweld op straat is snel, lelijk en voorbij voordat je techniek zich meldt.

Mijn model zegt daarom: de zelfverdedigingscursus is een fictie. Een gedeeld verhaal dat gedrag stuurt, los van de vraag of het waar is. De vrouw voelt zich veiliger, de gemeente heeft iets gedaan, de instructeur heeft een volle zaal, de televisie een reportage met een goede afloop. Iedereen krijgt wat hij zoekt, behalve veiligheid.

Daar had ik het bij willen laten. Het klopt alleen niet helemaal, en dat hoort u van mij te horen.

Er bestaat één grote, deugdelijke proef. Bijna negenhonderd eerstejaars studentes aan drie Canadese universiteiten werden door loting in twee groepen verdeeld. De ene groep kreeg twaalf uur training, de andere de gebruikelijke folders. Een jaar later had vijf procent van de getrainde vrouwen een verkrachting meegemaakt, tegen tien procent van de vrouwen met de folder. Bij pogingen tot verkrachting was het verschil nog groter. Op elke tweeëntwintig getrainde vrouwen was er één verkrachting minder. Hier gaat het om vrouwen, niet om een gevoel.

Mijn model krijgt hier een tik en die heeft het verdiend. Een cursus kan werken. Maar kijk wat er in die twaalf uur gebeurde, want het lijkt in weinig op de reportage. De training ging over bekenden. De vrouwen leerden vroeg te zien dat een situatie kantelt: de jongen die blijft aandringen, die de deur dichtdoet, die doet alsof ze hem iets verschuldigd is omdat hij het eten betaalde. Ze oefenden hardop om een aardige bekende zonder omweg af te wijzen, wat moeilijker blijkt dan een vreemde wegduwen. Pas daarna kwam het lichamelijke verweer, en ook dat was gericht op de man die je kent. De winst zat in het herkennen en het vroeg weigeren. De polsgreep was bijzaak.

Ander onderzoek wijst dezelfde kant op. Vrouwen die zich tijdens een aanval verzetten, door te vechten, te gillen of te vluchten, worden minder vaak verkracht dan vrouwen die verstijven of smeken, en ze lopen daarbij niet meer letsel op. Verzet helpt dus. Maar verzet is iets anders dan techniek. Wie in doodsangst verkeert, voert geen aangeleerde greep uit. Die doet wat het lijf doet. Wat training daar hooguit aan toevoegt, is de toestemming om het te doen.

Het antwoord op de derde vraag is daarmee preciezer dan mijn ochtendhumeur. Een les van anderhalf uur met een man in een pak helpt tegen de angst en, voor zover iemand heeft gemeten, nergens anders tegen. Een training van twaalf uur over de bekende man, met rollenspel en weerwoord, helpt aantoonbaar tegen verkrachting. Welke soort er vanochtend werd gegeven, kan ik vanaf mijn bank niet beoordelen. De militaire outfit doet het ergste vermoeden.

En het veilige gevoel zelf? Ook daar wil ik mijn model niet ongestraft gelijk geven. Een fictie kan iets opleveren. Er is ouder onderzoek waarin veroordeelde geweldplegers filmpjes van voorbijgangers beoordeelden op de vraag wie ze zouden uitkiezen. Ze waren het opvallend eens, en ze kozen op de manier van lopen. Wie aarzelend en onsamenhangend beweegt, valt op. Als een cursus een vrouw anders laat lopen, kan het gevoel haar dus iets opleveren, los van elke techniek. Het bewijs is dun en tientallen jaren oud. Ik noem het omdat het in mijn eigen straatje past, en precies daarom wantrouw ik het.

De keerzijde is even onbewezen en ik noem haar toch. Wie zich veiliger voelt dan hij is, neemt risico’s die hij anders had gemeden. Een gevoel van veiligheid zonder veiligheid is een helm van karton.

Wat de angst kost

Blijft de vierde vraag, de kwade. Wanneer is de vrouw prooi geworden?

Nooit geworden. Ze is het altijd geweest. Bij de meeste mensapen dwingen mannetjes vrouwtjes met geweld, en niets in de geschiedenis wijst erop dat onze soort een uitzondering was. Nieuw is dat we het tellen. Nieuw is dat we het niet meer gewoon vinden. En nieuw is dat de vrouw weigert thuis te blijven om het cijfer laag te houden.

De prijs daarvan betaalt zij, elke dag, in kleine munt. De omweg langs de verlichte straat. De sleutels tussen de vingers. De telefoon aan het oor met niemand aan de andere kant. De taxi die ze eigenlijk niet kan betalen. Het bericht “ben thuis” aan een vriendin. Het vermijden van oogcontact, volgens de statistiek de meest gebruikte strategie van jonge vrouwen. Tel het op over een leven en het is een belasting, geheven op de helft van de bevolking.

De zelfverdedigingscursus is de nieuwste aanslag van die belasting. Weer is het de vrouw die tijd vrijmaakt. Weer is zij het die iets moet leren, veranderen, opletten. De instructeur bedoelt het goed, de gemeente ook. Maar onder de boodschap zit een tweede boodschap: het gevaar is een gegeven, mevrouw, en u gaat erover.

Leg daarnaast wat Hümeyra nodig had. Een agent die haar dossier kende. Een officier die een contactverbod liet handhaven. Capaciteit, op 17 december. Dat is duur, saai en onzichtbaar. Er valt geen reportage over te maken met applaus aan het eind. Een gratis les in een sportzaal kost een middag en levert beeld op.

De overheid die niet opneemt

Om vijf uur vroeg ik of de vrouw zich dan maar moet bewapenen. Het antwoord is nee, en de reden is een afspraak. Wij dragen in dit land geen wapens omdat we het geweld hebben ingeleverd bij de staat. In ruil daarvoor beschermt de staat ons. Dat is de oudste taak die een overheid heeft, ouder dan onderwijs, zorg of wegen. Een overheid die die taak niet waarmaakt en de burger intussen een busje pepperspray verbiedt, houdt zich niet aan haar helft van de ruil.

Hoe staat het met die helft? In 2019 spraken politie, Openbaar Ministerie en rechters af dat een aangifte van een zedenmisdrijf binnen een half jaar bij de officier ligt, een half jaar later op zitting komt en vier maanden daarna een vonnis heeft, in acht van de tien zaken. Die norm is sinds de invoering niet één keer gehaald. In 2020 haalde de politie haar halve jaar in ruim de helft van de zaken; bijna achthonderd aangiftes lagen toen langer op de plank. Een vrouw zei dat het wachten op de politie haar evenveel schade had gedaan als de verkrachting. Haar zin belandde in Kamervragen. Eind 2024 besloten de organisaties de norm te laten staan. Halen deden ze haar nog steeds niet. Inmiddels geldt een nieuw doel: zeventig procent van de zedenzaken afgedaan binnen 450 dagen. Vijftien maanden, als het meezit.

Dat is de voorkant. Volgens Amnesty leidt minder dan een op de tien meldingen van verkrachting bij de politie tot een veroordeling. Leg dat naast de aangiftecijfers van daarnet en de som is kort. Voor de man die een vrouw verkracht, is de kans dat hij ervoor wordt veroordeeld verwaarloosbaar. Hij hoeft geen meesterbrein te zijn. Hij hoeft alleen te wachten.

De toezichthouder van de Raad van Europa kwam in oktober 2025 tot hetzelfde oordeel, in nettere woorden. Nederland schiet tekort in zijn verdragsplicht om vrouwen te beschermen. Te weinig opvangplekken, zodat een vrouw die vlucht niet altijd ergens terechtkan. Huiselijk geweld dat als ruzie tussen twee partijen wordt behandeld terwijl het om macht en controle gaat. Een bedenktijd bij zedenaangiftes die vrouwen afschrikt.

En dan Hümeyra, die maandenlang belde en voor wie op de laatste dag geen capaciteit was.

De tegenwerpingen ken ik en ze zijn niet onzinnig. Een zedenzaak is vaak haar woord tegen het zijne, zonder getuigen, en een staat die op één woord veroordeelt is ook geen rechtsstaat. Zorgvuldig onderzoek kost tijd. Geen overheid kan in elke slaapkamer een agent zetten. Bij Lisa was de politie er binnen minuten; meer kan een staat op een fietspad niet doen. Dat is allemaal waar. Het verklaart het trage vonnis. Het verklaart niet de aangifte die een jaar blijft liggen, het aanspreekpunt dat er niet is en het opvanghuis dat vol zit. Daar zit geen dilemma in, alleen geld en volgorde.

Mijn eigen model heeft hier nog iets uit te leggen. Ik betoog al jaren dat de moderne mens te veel uitbesteedt: zijn lijf aan de dokter, zijn welzijn aan de therapeut. Veiligheid is de uitzondering die ik moet toestaan, want daar is uitbesteden de afspraak zelf. Het wrange van de gratis cursus is dat de overheid het pakket terugstuurt naar de afzender. Zelf doen, mevrouw. En zonder wapen graag.

De man

Dan de dader. Om vijf uur vroeg ik me af of er iets in het eten of het drinkwater zit, en of we het bij de geboorte al kunnen zien. Ik bedoelde het half als grap. Het blijkt serieus onderzocht.

Het drinkwater eerst. Het antwoord dat de wetenschap daarop gaf, was lood. Lood uit benzine en uit waterleidingen beschadigt het kinderbrein, juist in de delen die impulsen afremmen. De generaties die het meeste lood binnenkregen, pleegden twintig jaar later het meeste geweld, en toen het lood uit de benzine ging, daalde de misdaad. Het verband is verleidelijk mooi. Latere en strengere berekeningen laten er minder van over dan de eerste juichende studies, maar helemaal weg is het niet. De berg in de moordcijfers tussen mijn twintigste en mijn veertigste heeft er mogelijk mee te maken.

Dan de geboorte. Elk kind is gewelddadig. Wie weleens twee peuters met één schep in een zandbak heeft gezien, weet dat. Lichamelijke agressie is het hoogst rond het tweede en derde levensjaar en neemt daarna af. Kinderen leren geweld niet aan; ze leren het af. De meeste althans. Een kleine groep, vrijwel allemaal jongens, leert het niet af, en uit die groep komt later een onevenredig deel van het zware geweld. In een beroemde Amerikaanse studie nam zes procent van de jongens ruim de helft van alle delicten voor zijn rekening.

Aangeboren is het voor een deel. Er is een genvariant bekend die de kans op gewelddadig gedrag flink verhoogt, maar alleen bij jongens die als kind zijn mishandeld. Het gen zonder de klappen doet weinig. De klappen zonder het gen doen minder. Samen doen ze veel.

Kunnen we het dan bij de wieg vaststellen en ingrijpen? Voor groepen valt er iets te voorspellen. Per kind niet. Wie baby’s gaat screenen, wijst voor elke latere dader een veelvoud aan kinderen aan die nooit iemand een haar zullen krenken, en hangt ze een etiket om dat zichzelf waarmaakt. Wat wel werkt, is weinig opwindend. Verpleegkundigen die jonge, arme, alleenstaande zwangere vrouwen thuis bezoeken, twee jaar lang. In Amerikaans onderzoek waren de kinderen uit die gezinnen op hun vijftiende beduidend minder vaak gearresteerd. Nederland kent het programma onder de naam VoorZorg. Het redt over twintig jaar een meisje op een fietspad, en niemand zal ooit weten welk meisje.

Hier schuurt mijn model voor de tweede keer, en nu aan de binnenkant. Ik houd al jaren vol dat er geen bestuurder is. Het organisme reageert, het bewustzijn vertelt er achteraf een verhaal bij. Dat geldt dan ook voor de man op de Holterbergweg. Lood, genen, een jeugd waar niemand bij was, stemmen in zijn hoofd: wat ik om vijf uur een moreel tekort noemde, is volgens mijn eigen boekhouding een organisme dat doet wat het doet. Schuld is een verhaal.

Ik geloof dat. En ik zat toch met gebalde vuisten voor de televisie. Ik krijg die twee niet bij elkaar en ik ga niet doen alsof. Mijn woede is ook gedrag, waarschijnlijk ouder dan elk model: de reactie van een groepsdier op iemand die een jong doodt. Ze bewijst niets over schuld. Ze verdwijnt alleen niet door dat te weten.

Wat het model wel oplevert, is een andere vraag. Hoe straffen we hem, vraagt de woede. Hoe voorkomen we de volgende, vraagt de boekhouder. De eerste vraag levert genoegdoening op. De tweede levert verpleegkundigen op, loodvrije leidingen, een rechercheur die stalkingsdossiers leest. Aan de eerste besteden we talkshows. Aan de tweede een voetnoot.

De wortel

Nu de vraag waar dit hele stuk om draait. Kunnen we het bij de wortel uitroeien?

Dan moet ik eerst zeggen waar de wortel zit, en daarvoor ga ik terug naar wat ik in Strijd zonder Betekenis heb betoogd: de vrouw is de eerste sekse. Dat is geen hoffelijkheid, het is boekhouding. Zij draagt, zij baart, zij voedt. Een eicel is duur, een zaadcel kost niets. Wie het meeste investeert, kiest; wie bijna niets investeert, dingt mee. De man is in die rekening de variatie, het wisselgeld van de soort. Vrouwen kregen door de geschiedenis heen bijna allemaal kinderen. Voor mannen is dat nooit zeker geweest. Genetisch geteld hebben wij ongeveer twee keer zoveel voormoeders als voorvaders.

Daar zit de wortel. Mannen vechten met elkaar om rang, omdat rang toegang gaf. En een deel van de mannen neemt met geweld wat de keuze van de vrouw hun weigert, of bewaakt met geweld wat ze menen te bezitten. De vreemde op het fietspad en de ex met het pistool zijn twee takken van dezelfde plant. De een pakt wat hij niet krijgt. De ander houdt vast wat hem ontglipt. De tweede sekse jaagt op de eerste omdat de eerste het voor het zeggen heeft waar het erop aankomt.

Als dat klopt, is het antwoord op de vraag eerst nee. De wortel is de ongelijkheid tussen eicel en zaadcel, en die roei je niet uit zonder de soort uit te roeien. Geen cursus, geen wet en geen campagne verandert iets aan een rekensom van honderden miljoenen jaren.

Hier moet ik mijn eigen betoog tegenspreken, want het bewijst te veel. Als de wortel alles verklaarde, zou het geweld overal en altijd even hoog zijn. Dat is het niet. In het Europa van de late middeleeuwen werd per inwoner tientallen malen vaker gemoord dan nu. Er zijn samenlevingen beschreven waar verkrachting nauwelijks voorkomt en samenlevingen waar ze gewoon is. In Nederland zelf scheelt het een factor twee tussen de jaren negentig en vandaag. Dezelfde wortel, een heel andere oogst. Daar komt bij dat de biologische verklaring van verkrachting omstreden is. Critici noemen haar een verhaal achteraf dat op alles past, en ik heb zelf eerder gezegd dat een model dat op alles past dicht bij geloven komt.

Wat verklaart de oogst dan? Hoeveel jonge mannen er rondlopen zonder vooruitzicht op werk, rang of een vrouw. Hoe groot de ongelijkheid tussen mannen onderling is. Hoeveel er gedronken wordt. En vooral: hoe groot de kans is dat geweld de dader iets kost. Daar komt de overheid terug. Een pakkans van bijna nul is geen detail van de uitvoering. Het is mest.

Er is nog een aanwijzing dat de plant te temmen valt, en die komt uit dezelfde biologie. Onze soort is opvallend veel minder driftig dan haar naaste verwanten. Een invloedrijke verklaring is dat wij onszelf hebben getemd: de ergste heethoofden werden generatie na generatie uit de groep verwijderd of door vrouwen gepasseerd. Als dat waar is, schaaft de eerste sekse de tweede al honderdduizenden jaren bij. Het werk is niet af.

Die temming heeft twee lagen, en ze lopen niet gelijk op. De onderste is biologisch en geldt voor de hele soort; daarin verschilt geen volk van een ander. De bovenste is opvoeding, en die verschilt per cultuur en per generatie. Er zijn gezinnen en hele samenlevingen waar het jongetje het prinsje is. Zijn moeder en zijn oudere zusters bedienen hem, hij mag over hen heersen, en niemand passeert hem. Daar staat het bijschaven stil. Wie zo opgroeit en daarna in een land komt waar een meisje om vier uur ’s nachts alleen naar huis fietst en nee zegt wanneer ze dat wil, leest haar vrijheid gemakkelijk als beschikbaarheid. Twee codes botsen, en zij betaalt.

Wat zegt het onderzoek? Meer dan de ene helft van het land wil horen en minder dan de andere helft hoopt. Migranten uit landen waar mannen en vrouwen zeer ongelijk zijn, steunen gelijkheid tussen de seksen gemiddeld minder dan de bevolking van het land waar ze aankomen. Dat is in heel Europa gemeten. In hetzelfde onderzoek staat dat die opvattingen opschuiven: binnen één leven, en nog sterker bij de kinderen, verliest het land van herkomst zijn greep. In Zweden zijn de veroordelingen voor verkrachting van volwassen vrouwen over twintig jaar uitgezocht, ruim vierduizend. Van de veroordeelden was 37 procent in Zweden geboren uit twee Zweedse ouders, tegen 70 procent in een vergelijkbare groep uit de bevolking. Ook na correctie voor inkomen, verslaving, psychische stoornissen en eerder crimineel gedrag bleef de kans voor mannen met een migratieachtergrond hoger. En hoe langer iemand in Zweden woonde, hoe kleiner die kans werd.

De kanttekeningen horen erbij. Het gaat om veroordelingen, en ik heb net betoogd dat bijna niemand wordt veroordeeld. Een vreemde wordt eerder aangegeven dan een echtgenoot, en dat kleurt de telling. In Nederland bleek de oververtegenwoordiging van asielzoekers onder verdachten grotendeels te verklaren uit het simpele feit dat het vooral jonge mannen zijn, en jonge mannen zijn in elke bevolking de gevaarlijkste groep. Ruim een derde van de Zweedse veroordeelden was zo Zweeds als een rood houten huisje. De man die de moord op Lisa heeft bekend, hoorde stemmen; daar verklaart geen opvoeding iets. En het prinsje is geen uitheems verschijnsel. In het Nederland van mijn jeugd kon een man zijn vrouw volgens de wet niet verkrachten. De afstand tussen die code en de onze is hooguit twee generaties, en wij hebben hem zelf afgelegd.

Wat overblijft is dit. Wie culturen mengt die op dit punt ver uit elkaar liggen, mengt ook opvattingen over wie een vrouw toebehoort, en die frictie kan ontaarden. Dat vaststellen zegt niets over de waarde van een volk; het legt een taak bij dezelfde overheid. Wie hier komt, hoort vanaf de eerste dag te horen welke code hier geldt, en te merken dat overtreding iets kost.

Blijft de verleiding van de grote schoonmaak. Alle jongens screenen, de risicogevallen behandelen, de drift chemisch dempen. Technisch komt het dichterbij. Ik heb er een roman over geschreven, De Moederstaat, en de strekking is dat een staat die alle pijn wil wegnemen eindigt als het gevaarlijkste organisme van allemaal. In dit stuk eis ik meer staat en in dat boek vrees ik de staat die alles beschermt. Ik meen het allebei. De grens ligt voor mij hier: een overheid hoort daden te bestraffen en omstandigheden te verbeteren, en van aanleg blijft ze af.

Het antwoord op de hoofdvraag heeft dus twee delen. De wortel uitroeien kan niet. De plant laag houden kan wel, en we weten ongeveer hoe: verpleegkundigen aan het begin, rechercheurs aan het eind, en daartussen een samenleving waarin een jongen iets te verliezen heeft. Uitroeien is het niet; het is wieden, elk jaar opnieuw. Wie ermee ophoudt, ziet binnen één generatie wat er terugkomt.

De intocht

Terug naar de sportzaal van vanochtend. Ik gun die vrouwen hun middag. Bewegen is gezond, schreeuwen lucht op, en een enkele keer zal iemand er iets aan hebben. Ik heb mijn leven in zulke zalen doorgebracht en ik heb er geen spijt van.

Maar ik weet wat ik zag. Ik zag een incompetente overheid die faalt in een fundamentele taak, het beschermen van haar burgers, deze teruglegt bij degene die er last van heeft, en daar een feestelijke reportage van maakt. Vlak voor de intocht van een man met een baard die ’s nachts over de daken rijdt en alle kinderen in de gaten houdt.

De kinderen krijgen op hun achtste de waarheid te horen. De vrouwen krijgen een verdediging tegen een bearhug en een polsgreep.

Lisa belde 112 en de hulp was er binnen minuten. Hümeyra belde maandenlang en op de dag ervoor was er geen capaciteit. Langs de Holterbergweg loopt een sloot. In Rotterdam staat een fietsenstalling. Op geen van die twee plekken had een polsgreep iets uitgehaald.

Literatuur

Casus Lisa

Casus Hümeyra

Cijfers

Seksueel geweld en de overheid

Onderzoek

  • Senn, C.Y. e.a. (2015). Efficacy of a sexual assault resistance program for university women. New England Journal of Medicine, 372, 2326-2335. Samenvatting
  • Hollander, J.A. (2014). Does self-defense training prevent sexual violence against women? Violence Against Women.
  • Tark, J. & Kleck, G. (2014). Resisting rape: the effects of victim self-protection on rape completion and injury.Violence Against Women.
  • Grayson, B. & Stein, M.I. (1981). Attracting assault: victims’ nonverbal cues. Journal of Communication.
  • Ferraro, K.F. (1996). Women’s fear of victimization: shadow of sexual assault? Social Forces.
  • Gerbner, G. & Gross, L. (1976). Living with television: the violence profile. Journal of Communication.
  • Haslam, N. (2016). Concept creep: psychology’s expanding concepts of harm and pathology. Psychological Inquiry.
  • Smuts, B. & Smuts, R. (1993). Male aggression and sexual coercion of females in nonhuman primates. Advances in the Study of Behavior.
  • Nevin, R. (2000). How lead exposure relates to temporal changes in IQ, violent crime, and unwed pregnancy. Environmental Research.
  • Higney, A., Hanley, N. & Moro, M. (2022). The lead-crime hypothesis: a meta-analysis. Regional Science and Urban Economics.
  • Tremblay, R.E. e.a. (2004). Physical aggression during early childhood: trajectories and predictors. Pediatrics.
  • Wolfgang, M.E., Figlio, R.M. & Sellin, T. (1972). Delinquency in a Birth Cohort. University of Chicago Press.
  • Caspi, A. e.a. (2002). Role of genotype in the cycle of violence in maltreated children. Science.
  • Olds, D. e.a. (1998). Long-term effects of nurse home visitation on children’s criminal and antisocial behavior. JAMA.

Bij “De wortel”

  • Koopman, P. (2025). Strijd zonder Betekenis.
  • Trivers, R.L. (1972). Parental investment and sexual selection. In B. Campbell (red.), Sexual Selection and the Descent of Man.
  • Wilder, J.A., Mobasher, Z. & Hammer, M.F. (2004). Genetic evidence for unequal effective population sizes of human females and males. Molecular Biology and Evolution.
  • Wilson, M. & Daly, M. (1992). The man who mistook his wife for a chattel. In The Adapted Mind.
  • Thornhill, R. & Palmer, C.T. (2000). A Natural History of Rape. MIT Press. (Omstreden; zie de kritiek in Travis, C.B. (red.) (2003), Evolution, Gender, and Rape.)
  • Sanday, P.R. (1981). The socio-cultural context of rape: a cross-cultural study. Journal of Social Issues.
  • Eisner, M. (2003). Long-term historical trends in violent crime. Crime and Justice.
  • Wrangham, R. (2019). The Goodness Paradox. Pantheon.

 

 

Ook interessant voor jou!