Seksuele aantrekkelijkheid, jeugd en de stille logica van het brein
Bent u nog wel seksueel aantrekkelijk?
Hallo beste Lezer,
De meeste mensen denken dat ze sporten om gezond te blijven. Of om zich beter te voelen. Of simpelweg omdat bewegen goed voor het lichaam is. Dat is natuurlijk waar – maar het is waarschijnlijk niet het hele verhaal.
Wanneer je een fitnessruimte binnenloopt zie je iets merkwaardigs gebeuren. Mensen staan voor spiegels, meten hun spieren, wegen hun voedsel, analyseren hun lichaam alsof het een project is dat nooit af is. Tegelijkertijd geven miljoenen mensen wereldwijd enorme bedragen uit aan cosmetica, operaties, huidbehandelingen en andere manieren om hun uiterlijk te verbeteren.
De vraag die daarachter schuilgaat is interessanter dan we vaak durven toegeven:
Waarom eigenlijk?
Waarom investeren mensen zo obsessief in hun lichaam? Waarom die hunkering naar jeugd, symmetrie en aantrekkelijkheid? Waarom die voortdurende strijd tegen rimpels, vet en verval?
In het essay dat volgt probeer ik deze vragen vanuit een iets ander perspectief te bekijken. Niet vanuit lifestyle, gezondheid of moraal, maar vanuit biologie, psychologie en sociologie.
We kijken naar het brein als voorspellingsmachine (Friston), naar het lichaam als sociaal kostuum (Goffman) en naar de menselijke angst voor verval en sterfelijkheid (Becker).
Samen laten die drie perspectieven iets zien wat zowel fascinerend als licht ongemakkelijk is: de moderne obsessie met schoonheid en jeugd blijkt minder te gaan over esthetiek dan over macht, status en de poging om de toekomst voorspelbaarder te maken.
Met andere woorden: het lichaam is niet alleen een lichaam.
Het is een signaal.
Veel leesplezier.
Peter Koopman
Het lichaam als voorspelling
Seksuele aantrekkelijkheid, jeugd en de stille logica van het brein
Loop een willekeurige fitnessruimte binnen en je ziet een eigenaardig ritueel.
Mensen tillen zware objecten op en zetten ze weer neer. Ze herhalen dat proces tientallen keren, soms jarenlang. Spiegels hangen langs de muren zodat elke spiercontractie kan worden bekeken. Smartphones registreren trainingsdata. Supplementen worden zorgvuldig afgewogen. Diëten worden gevolgd alsof het religieuze voorschriften zijn.
Op het eerste gezicht lijkt het eenvoudig.
Mensen willen gezond zijn.
Of fit.
Of mooi.
Maar zodra je één stap terugzet ontstaat een ongemakkelijke vraag.
Waarom investeren mensen zo extreem veel tijd, geld, pijn en discipline in een paar millimeter spiermassa of een paar rimpels minder?
Gezondheid alleen verklaart dat niet. De meeste gezondheidswinst is namelijk al bereikt met matige inspanning. Toch trainen mensen verder. Ze verfijnen, snijden vet weg, vergroten spieren, injecteren fillers, ondergaan operaties.
De vraag dringt zich op:
Wat gebeurt hier werkelijk?
Om dat te begrijpen moeten we drie perspectieven combineren.
Het neurobiologische model van het brein als voorspellingsmachine.
De sociale dramaturgie van identiteit en presentatie.
En de existentiële angst voor verval en sterfelijkheid.
Samen onthullen ze iets ongemakkelijks: de moderne obsessie met schoonheid is geen oppervlakkige ijdelheid, maar een diep biologisch en cognitief proces waarin organismen hun lichaam gebruiken om de sociale toekomst voorspelbaarder te maken.
Het brein als voorspellingsmachine
Volgens de theorie van Karl J. Friston, bekend als het Free Energy Principle, functioneert het brein niet primair als een passieve waarnemer van de wereld.
Het brein is een voorspeller.
Het genereert voortdurend modellen van de werkelijkheid en vergelijkt die voorspellingen met de sensorische input die via de zintuigen binnenkomt.
Wanneer voorspelling en waarneming niet overeenkomen ontstaat een voorspellingsfout.
Het organisme probeert die fout te verkleinen. Dat kan op twee manieren.
Het model aanpassen.
Of de wereld zodanig veranderen dat de voorspelling alsnog klopt.
Dit tweede mechanisme noemt Friston active inference.
Het organisme handelt zodat de wereld beter aansluit bij zijn verwachtingen.
Wanneer je dit principe toepast op sociale interactie ontstaat een fascinerend inzicht.
De sociale wereld is een enorme bron van onzekerheid.
Word ik geaccepteerd?
Word ik gerespecteerd?
Word ik begeerd?
Voor een organisme dat afhankelijk is van samenwerking en voortplanting zijn deze vragen van levensbelang.
Daarom ontwikkelt het brein impliciete modellen van zijn eigen positie binnen de sociale hiërarchie.
Aantrekkelijkheid als voorspelling
Wanneer iemand zegt: “Ik voel mij aantrekkelijk”, beschrijft hij feitelijk een verwachting.
Het brein voorspelt dat interacties met anderen waarschijnlijk positief zullen verlopen.
Wanneer iemand zich onaantrekkelijk voelt, voorspelt het brein het tegenovergestelde.
De verwachte kans op afwijzing stijgt.
Deze voorspellingen beïnvloeden gedrag.
Mensen die verwachten dat ze aantrekkelijk zijn nemen vaker initiatief.
Ze zoeken oogcontact.
Ze benaderen sneller anderen.
Het brein verwacht immers een lage voorspellingsfout.
Mensen die zichzelf minder aantrekkelijk achten doen vaak het tegenovergestelde.
Ze vermijden sociale risico’s.
Ze trekken zich terug.
Ze proberen hun kwetsbaarheid te minimaliseren.
Maar hier verschijnt een tweede strategie.
In plaats van alleen gedrag te veranderen kan het organisme ook het lichaam zelf veranderen.
En precies daar begint de moderne lichaamscultuur.
Het lichaam als instrument
Fitness, cosmetica, mode en plastische chirurgie lijken oppervlakkige fenomenen.
In werkelijkheid functioneren ze als instrumenten van sociale active inference.
Door het lichaam te veranderen probeert het organisme de reacties van anderen te beïnvloeden.
Meer spiermassa kan respect signaleren.
Een slanker lichaam discipline.
Jeugdige kenmerken vruchtbaarheid en vitaliteit.
Het organisme manipuleert de inputvariabelen in het sociale systeem.
Wanneer sociale reacties afhangen van lichamelijke signalen, kan het veranderen van die signalen de uitkomst beïnvloeden.
Vanuit Friston is dat volkomen logisch.
Het organisme probeert toekomstige sociale feedback te kanaliseren.
Aantrekkelijkheid vermindert de kans op negatieve verrassingen.
Minder afwijzing.
Meer aandacht.
Meer sociale kansen.
Met andere woorden: aantrekkelijkheid verlaagt de verwachte vrije energie van sociale interacties.
Seksuele selectie
De evolutionaire achtergrond hiervan is uitgebreid beschreven door onderzoekers zoals David Buss en Geoffrey Miller.
In de loop van miljoenen jaren heeft seksuele selectie voorkeuren ontwikkeld voor signalen die gezondheid en genetische kwaliteit weerspiegelen.
Symmetrische gezichten.
Heldere huid.
Spierkracht.
Energie en vitaliteit.
Deze kenmerken functioneren als biologische signalen.
Ze geven informatie over de kwaliteit van een organisme.
Maar opvallend genoeg zijn veel van deze signalen kostbaar.
Een gespierd lichaam vereist jaren training.
Symmetrie en gezondheid vereisen een stabiele ontwikkeling.
In de biologie noemt men dit costly signalling.
Juist omdat een signaal duur is om te produceren, wordt het betrouwbaar.
Fitnesscultuur kan daarom worden gezien als een moderne vorm van signaalproductie.
Het lichaam wordt een billboard waarop gezondheid, energie en discipline worden geadverteerd.
Simulacra van schoonheid – Wanneer het signaal losraakt van de werkelijkheid
Maar zodra het lichaam een signaal waarde krijgt, verschijnt er vrijwel altijd een strategie om het signaal te imiteren zonder de onderliggende kwaliteit te bezitten.
Dit principe is al bekend uit de natuur.
Ongevaarlijke dieren imiteren de kleuren van giftige soorten.
Vlinders kopiëren patronen die roofdieren afschrikken.
Het signaal wordt nagebootst omdat het voordeel oplevert.
Bij mensen gebeurt hetzelfde.
Botox kan rimpels verwijderen zonder jeugd te herstellen.
Make-up kan huidkwaliteit simuleren.
Implantaten kunnen lichaamsvorm nabootsen.
Anabole middelen kunnen spiermassa creëren.
Hier verschijnt een analyse die opvallend goed aansluit bij het werk van Jean Baudrillard.
Baudrillard stelde dat moderne samenlevingen steeds vaker simulacra produceren: vormen die geen onderliggende realiteit meer representeren.
Het teken blijft bestaan.
De oorsprong verdwijnt.
De moderne esthetische cultuur laat precies dat proces zien.
Een glad gezicht hoeft geen jeugd te betekenen.
Een gespierd lichaam hoeft geen robuuste genetica te weerspiegelen.
De vorm blijft.
De biologische inhoud wordt optioneel.
Signaalinflatie
Wanneer signalen gemakkelijk te produceren worden, ontstaat signaalinflatie.
De waarde van het signaal daalt omdat iedereen het kan produceren.
Een gespierd lichaam dat vroeger uitzonderlijk was, wordt in een tijdperk van fitnesscultuur steeds minder informatief.
Cosmetische technologie kan leeftijdssporen maskeren die ooit betrouwbare indicatoren waren.
Het gevolg is een voortdurende verschuiving van selectiecriteria.
Wanneer één signaal onbetrouwbaar wordt, zoeken mensen naar andere aanwijzingen.
Micro-expressies
stem
houding
charisma
status.
De competitie verschuift steeds naar moeilijker te vervalsen kenmerken.
De sociale performance
Hier komt het werk van Erving Goffman binnen.
In The Presentation of Self in Everyday Life beschrijft hij sociale interactie als een theater.
Mensen presenteren zichzelf.
Kleding, houding en lichaam vormen het decor van deze performance.
De fitnessruimte wordt daarmee een werkplaats waar dit decorstuk wordt gebouwd.
Spieren worden gevormd.
Vet wordt verwijderd.
Houding wordt geoefend.
Het lichaam wordt een kostuum.
De obsessie met jeugd
Naast aantrekkelijkheid speelt jeugd een belangrijke rol.
Rimpels worden bestreden.
Grijs haar wordt geverfd.
Huid wordt opgespannen.
Biologisch gezien is dat begrijpelijk.
Jeugdige kenmerken worden geassocieerd met vruchtbaarheid en gezondheid.
Maar er speelt ook een diepere laag.
Hier verschijnt de analyse van Ernest Becker.
In The Denial of Death stelt Becker dat de mens een uniek probleem heeft.
Het organisme weet dat het zal sterven.
Schoonheid en jeugd functioneren daarom ook als symbolische ontkenning van verval.
Een jong lichaam suggereert toekomst.
Cosmetische cultuur wordt daarmee een esthetische strijd tegen entropie.
De wapenwedloop van signalen
De moderne wereld versterkt dit proces.
Sociale media, filters en cosmetische technologie hebben de visuele competitie enorm vergroot.
Iedereen ziet voortdurend perfecte lichamen.
Het resultaat is een klassieke evolutionaire wapenwedloop.
Nieuwe signalen ontstaan.
Nieuwe manieren om ze te imiteren verschijnen.
De competitie verschuift steeds verder.
Het laboratorium van de hiërarchie
Vanuit dit perspectief verandert de betekenis van een fitnessruimte.
Het is niet alleen een plaats van gezondheid.
Het is ook een laboratorium van sociale hiërarchie.
Organismen testen daar impliciet hun positie.
Spiermassa wordt vergeleken.
Symmetrie wordt beoordeeld.
Aandacht wordt gemeten.
Iedere reactie levert nieuwe data voor het interne model van sociale waarde.
De stille logica van macht
Waarom is aantrekkelijkheid zo belangrijk?
Omdat aantrekkelijkheid invloed creëert.
Aantrekkelijke mensen krijgen vaak:
meer aandacht
meer vertrouwen
meer kansen.
Aantrekkelijkheid functioneert daardoor als een subtiele vorm van sociale macht.
Niet omdat schoonheid intrinsiek belangrijk is.
Maar omdat ze verwachtingen beïnvloedt.
Slot
Wanneer we al deze perspectieven combineren ontstaat een opmerkelijk beeld.
De moderne obsessie met schoonheid is geen oppervlakkige ijdelheid.
Het is een systeem waarin biologische selectie, cognitieve voorspelling en sociale strategie samenkomen.
Vanuit Friston bekeken is esthetische lichaamscultuur een vorm van active inference.
Vanuit Goffman is het een performance.
Vanuit Becker een poging om verval te ontkennen.
Misschien is dat de eerlijkste conclusie.
De mens probeert zijn lichaam te vormen tot een signaal dat de wereld gunstig laat reageren.
Niet omdat hij ijdel is.
Maar omdat zijn brein heeft geleerd dat aantrekkelijkheid de toekomst een beetje voorspelbaarder maakt.
En zolang die voorspelling voordelen oplevert, zal de spiegel in de fitnessruimte nooit leeg zijn.
Literatuurlijst
Karl J. Friston
Friston, K. (2010). The free-energy principle: A unified brain theory? Nature Reviews Neuroscience.
Friston, K., FitzGerald, T., Rigoli, F., Schwartenbeck, P., & Pezzulo, G. (2017). Active inference: A process theory. Neural Computation.
David Buss
Buss, D. (2016). The Evolution of Desire: Strategies of Human Mating.
Geoffrey Miller
Miller, G. (2000). The Mating Mind: How Sexual Choice Shaped the Evolution of Human Nature.
Erving Goffman
Goffman, E. (1956). The Presentation of Self in Everyday Life.
Ernest Becker
Becker, E. (1973). The Denial of Death.
Robert Sapolsky
Sapolsky, R. (2017). Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst.
Kent Berridge
Berridge, K., & Robinson, T. (2003). Parsing reward. Trends in Neurosciences.
Daniel Lieberman
Lieberman, D. (2013). The Story of the Human Body.
