Waarom “ik hou van je” pas nodig werd toen de rekening kwam

Lees dit niet als u van duidelijkheid houdt

Geachte lezer,

Lees dit essay niet als u verlangt naar heldere kaders, veilige conclusies of morele geruststelling.
Lees het vooral niet als u seks ziet als communicatie, liefde als zuiver gevoel of toestemming als moreel eindstation.

Dit stuk is niet geschreven om te verbinden, maar om te ontregelen.
Niet om te genezen, maar om bloot te leggen.
Niet om u gelijk te geven, maar om u iets af te nemen.

Wat u leest is geen aanklacht tegen individuen, maar een dissectie van structuren:
hoe seks plezier was vóór betekenis,
hoe betekenis bezit werd,
hoe bezit moraal werd,
en hoe moraal uiteindelijk administratie werd.

Als u onderweg de neiging voelt om te protesteren, uzelf te verdedigen of moreel afstand te nemen: prima. Dat betekent dat het werkt.
Wie zich niet ongemakkelijk voelt bij dit onderwerp, heeft of niet goed gelezen of al opgegeven.

Dit essay biedt geen oplossingen. Het eindigt niet hoopvol.
Het belooft niets wat het niet kan waarmaken.

Lees het dus alleen als u bereid bent een vanzelfsprekendheid te verliezen.
En besef: wat daarna overblijft, is geen cynisme — maar helderheid.

Met vriendelijke groet,

Peter Koopman

De ontmaskering van liefde
Seks, plezier, bezit en het late ontstaan van het romantische zelfbedrog

Waarom “ik hou van je” pas nodig werd toen de rekening kwam

Centrale vraag
Wat noemen wij liefde, en waarom is dat concept historisch noodzakelijk geworden?

Voorlopige aannames van de lezer

·      Liefde is een primair gevoel

·      Seks en liefde horen intrinsiek samen

·      Consent en explicitering zijn tekenen van morele vooruitgang

I. De lege belofte van “ik hou van je”

“Ik hou van je” klinkt als een bekentenis, maar functioneert als een handeling. Het is geen beschrijving van een toestand, geen verslag van een feit, geen inzicht in een innerlijke waarheid. Het is een sociale zet. Een uitspraak die iets doet: zij bindt, sust, claimt, stabiliseert. Wie haar serieus neemt als waarheid, verwart effect met inhoud.

De zin veronderstelt drie dingen die niet bestaan zoals ze worden gepresenteerd.

Ten eerste: een stabiel ik.
Ten tweede: een kenbaar jij.
Ten derde: een handeling of toestand genaamd houden van die meer is dan een tijdelijke configuratie van driften, verwachtingen en context.

Geen van drieën houdt stand bij nadere inspectie.

Het ik dat spreekt is geen kern, maar een momentopname. Een fluctuerend systeem dat vandaag iets wil wat het gisteren nog vermeed en morgen weer afzweert. Het ik is geen auteur, maar een redacteur achteraf. Het vertelt een verhaal over impulsen die al hebben plaatsgevonden. Dat dit verhaal consistent klinkt, zegt niets over de onderliggende werkelijkheid. Het zegt iets over de menselijke afkeer van ruis.

Het jij waarover gesproken wordt, is evenmin een entiteit. Het is een construct. Een selectie uit waarnemingen, herinneringen, projecties en verwachtingen. Wat men “de ander” noemt, is een intern model, geen toegang tot een autonoom wezen. Dat autonome wezen bestaat wel degelijk, maar blijft grotendeels onkenbaar. Wie zegt “ik hou van je”, spreekt zelden tot de ander, maar tot zijn eigen representatie van die ander.

En dan is er het houden vanzelf. Een term die suggereert dat er sprake is van een daad, een keuze, een morele positie. In werkelijkheid is het een label dat geplakt wordt op een toestand die al bestaat. Een interpretatie, geen oorzaak. Het woord maskeert het mechanisme dat eraan voorafgaat.

Dat mechanisme is oud, eenvoudig en niet moreel. Het draait om regulatie. Stressreductie. Voorspelbaarheid. Beloning. Binding. Herhaling. Overleving.

“Ik hou van je” klinkt als een openbaring, maar is functioneel gezien een verzekering. Een poging om onzekerheid te reduceren door haar te verpakken in taal. De uitspraak hoeft niet waar te zijn om te werken. Ze hoeft alleen geloofwaardig te klinken, voor spreker en ontvanger.

Dit verklaart ook waarom de zin zo vaak uitgesproken wordt op momenten van dreiging: bij conflict, bij afscheid, bij verlies van aandacht. Het is geen spontane eruptie van inzicht, maar een stabilisatietechniek. Wie haar inzet, probeert iets vast te zetten wat dreigt te verschuiven.

Dat dit zelden expliciet wordt erkend, is geen toeval. Het vereist een zelfbeeld waarin het ik handelt uit zuivere motieven, niet uit noodzaak. En precies dát zelfbeeld is historisch gezien laat. Het moest eerst ontstaan voordat het ook beschermd moest worden.

Om te begrijpen waar dit narratief vandaan komt, moet eerst iets anders worden teruggezet naar zijn oorspronkelijke plaats. Iets wat later is bedekt met symboliek, moraal en romantiek, maar aanvankelijk niets daarvan nodig had.

Seks.

II. Seks vóór betekenis: plezier zonder verhaal

Seks was geen uitdrukking. Geen taal. Geen belofte. Geen identiteit.
Seks was gedrag.

Niet gepland, niet verklaard, niet gelegitimeerd. Gewoon gedaan. En vooral: herhaald.

Dat herhalen is de sleutel. Niet het begrijpen.

Evolutie werkt niet met inzicht, maar met frequentie. Gedrag dat vaker voorkomt, heeft meer kans op reproductieve gevolgen. Gedrag dat afhankelijk is van begrip, reflectie of langetermijnplanning, is evolutionair instabiel. Het vereist cognitieve vermogens die laat ontstaan, contextgevoelig zijn en makkelijk worden overschreven door honger, angst of vermoeidheid.

Daarom werd voortplantingsgedrag niet gekoppeld aan kennis, maar aan beloning.

Seks is plezier omdat plezier het betrouwbaarste dwangmiddel is dat de natuur tot haar beschikking heeft. Het forceert herhaling zonder uitleg. Het omzeilt twijfel. Het neutraliseert analyse. Het maakt van het organisme een gewillig instrument van zijn eigen voortbestaan.

Zonder plezier zou seks concurreren met andere primaire behoeften. Met eten. Met rust. Met veiligheid. Dat zou haar frequentie drastisch verlagen. Plezier tilt seks boven die concurrentie uit. Het maakt haar urgent, zelfs irrationeel. Precies dat is de bedoeling.

Belangrijk is wat hier níet nodig is:
– geen begrip van conceptie
– geen intentie tot voortplanting
– geen toekomstvisie
– geen moreel kader

Het organisme hoeft niets te weten. Het hoeft alleen te doen.

Daarom is seks aspecifiek. Ze is plezierig buiten de vruchtbare periode. Plezierig zonder reproductief gevolg. Plezierig bij infertiliteit. Plezierig na de menopauze. Plezierig zonder sociale binding. Dat is geen fout in het systeem, maar de kern ervan. Seks mag niet afhankelijk zijn van succes. Ze moet onafhankelijk zijn van uitkomst.

Evolutie investeert niet in doelen, maar in processen. Het doel — nakomelingen — wordt niet nagestreefd, maar statistisch bereikt.

Dit maakt seks moreel blind. Ze discrimineert niet op basis van geschiktheid, toekomst of intentie. Ze discrimineert alleen op prikkelsterkte. Wat sterk genoeg triggert, wordt nagestreefd. Wat herhaald wordt, wint.

In deze fase is er geen behoefte aan verhaal. Geen rechtvaardiging. Geen schaamte. Geen romantiek. Seks hoeft niet mooi te zijn. Ze hoeft alleen effectief te zijn.

En zolang seks geen eigendom produceert, geen claims, geen juridische of economische gevolgen, blijft dit voldoende.

Dat is de wereld vóór liefde.

III. De vergeten schakel: seks zonder vaderschap

Wat vaak impliciet wordt aangenomen — dat mensen altijd hebben geweten dat seks leidt tot kinderen — is historisch en antropologisch onhoudbaar. Niet omdat mensen dom waren, maar omdat de causale keten allesbehalve evident is.

Zwangerschap volgt niet direct op seks.
Menstruatie maskeert correlaties.
Meerdere seksuele partners vertroebelen verbanden.
Conceptie is onzichtbaar.
Bevruchting abstract.

In veel vroege culturen werd zwangerschap niet gezien als gevolg van seks, maar als een gebeurtenis. Iets wat overkomt. Veroorzaakt door geesten, goden, de maan, voedsel, rituelen. Seks was context, geen oorzaak.

Dat heeft verstrekkende gevolgen.

Zonder biologisch vaderschap is er geen noodzaak tot seksuele exclusiviteit. Geen structurele jaloezie. Geen erfopvolging. Geen controle op vrouwelijke seksualiteit. De moeder-kindbinding volstaat. De man is functioneel uitwisselbaar.

Dit is geen moreel statement, maar een logistieke constatering.

Zolang vaderschap conceptueel afwezig is, bestaat er geen probleem dat “liefde” moet oplossen. Er is lust, er is hechting, er is zorg, maar geen narratief tekort. Seks hoeft niet gelegitimeerd te worden, omdat zij niets claimt.

Pas wanneer seks eigendom begint te produceren — kinderen die tellen, afstamming die gevolgd wordt, bezit dat wordt overgedragen — verandert alles.

En dát inzicht komt laat.

Niet plotseling, niet universeel, maar fragmentarisch, ongelijk en cultureel gedifferentieerd. Maar zodra het er is, ontstaat een nieuw probleem: seksuele vrijheid wordt juridisch relevant. En juridische relevantie verdraagt zich slecht met impulsief gedrag.

Hier breekt het systeem.

Wat volgt, is geen ontdekking van liefde, maar de uitvinding ervan.

IV. Het fatale inzicht: seks maakt kinderen

Het moment waarop de mens doorheeft dat seks niet alleen plezier oplevert, maar ook kinderen voortbrengt, is geen romantisch ontwaken maar een administratieve ramp. Vanaf dat moment is seks niet langer vrijblijvend gedrag, maar een handeling met consequenties die zich uitstrekken voorbij het moment zelf.

Dat inzicht verschijnt niet in een vacuüm. Het valt samen met een reeks structurele verschuivingen: sedentaire leefvormen, landbouw, opslag van surplus, afbakening van land, en het ontstaan van overdraagbaar bezit. Waar niets te erven valt, doet afstamming er weinig toe. Waar bezit zich opstapelt, wordt afstamming een probleem dat opgelost moet worden.

Zolang groepen mobiel zijn en middelen gedeeld, is reproductie een statistisch gegeven. Wie een kind grootbrengt, doet dat zelden alleen. Alloparenting is de norm, niet de uitzondering. De vraag “van wie is dit kind?” is irrelevant zolang zorg collectief is en bezit vluchtig.

Maar zodra land, vee en opslag bestaan, verandert het speelveld. Bezit vraagt continuïteit. Continuïteit vraagt zekerheid. Zekerheid vraagt afbakening. En afbakening vraagt controle over reproductie.

Hier wordt seks politiek.

Niet omdat men ineens moreler wordt, maar omdat men rekenkundig moet worden. Een kind is niet langer alleen een organisme, maar een erfgenaam. En erfgenamen moeten kloppen. Onzekerheid is hier geen existentiële angst, maar een materieel risico.

Op dit punt ontstaat vaderschap als concept. Niet als emotionele band, maar als juridische claim. Vaderschap is geen ontdekking van betrokkenheid, maar een eis tot zekerheid. De man wil weten of het kind “van hem” is, niet omdat hij liefheeft, maar omdat bezit overdraagbaar moet blijven binnen de juiste lijn.

Dat dit vrijwel overal leidt tot regulering van vrouwelijke seksualiteit is geen complot, maar een logisch gevolg. De vrouw draagt het zichtbare bewijs van reproductie. Haar lichaam wordt het controlepunt. Niet uit haat, maar uit boekhoudkundige noodzaak.

Dit is de context waarin monogamie verschijnt. Niet als romantisch ideaal, maar als administratieve vereenvoudiging. Eén vrouw, één man, één afstammingslijn. Geen ambiguïteit. Geen ruis.

Friedrich Engels zag dit al scherp: monogamie ontstaat niet uit liefde, maar uit eigendom. De familie is geen emotionele eenheid, maar een economische constructie die stabiliteit moet garanderen over generaties heen.

Het probleem is alleen: dwang werkt slecht op lange termijn. Seks laat zich niet betrouwbaar reguleren via regels alleen. Lust trekt zich weinig aan van eigendomsverhoudingen. Pure repressie leidt tot conflict, omzeiling en geweld.

Dus is er iets anders nodig.

Niet een verbod, maar een verhaal.
Niet controle, maar instemming.
Niet dwang, maar internalisatie.

Hier verschijnt liefde niet als gevoel, maar als retorische oplossing.

V. Liefde als legitimatie van seksuele opsluiting

Zodra seksuele exclusiviteit noodzakelijk wordt, maar niet afdwingbaar, moet zij aantrekkelijk gemaakt worden. Liefde is dat aantrekkelijk gemaakte kader. Zij presenteert beperking als keuze, controle als toewijding, afhankelijkheid als diepgang.

“Ik kies jou” klinkt anders dan “ik moet zeker weten dat dit kind van mij is”.
“Jij bent uniek” klinkt beter dan “ik kan geen ambiguïteit verdragen”.
“Ik hou van je” maskeert wat in feite een claim is.

Dit is geen samenzwering, maar culturele innovatie. Liefde ontstaat hier als sociaal smeermiddel. Ze maakt een structureel belang subjectief draaglijk. Wat eerst van buitenaf wordt opgelegd, wordt van binnenuit gevoeld.

Belangrijk: dit gebeurt niet ineens. In eerste instantie is liefde een narratief, geen emotie. Ze wordt bezongen, opgevoerd, voorgeschreven. Mythen, poëzie, rituelen. Het verhaal gaat voorop. Het gevoel volgt later.

Dat verklaart ook waarom romantische liefde historisch gezien vaak buiten het huwelijk stond. Het huwelijk regelde bezit. Liefde was een luxe, soms zelfs een bedreiging. Pas wanneer beide functies samenvallen, wordt liefde geïnstitutionaliseerd.

Vanaf dat moment wordt jaloezie geen zwakte meer, maar een bewijs van betrokkenheid. Exclusiviteit wordt geen beperking, maar een teken van diepgang. Afhankelijkheid wordt herverpakt als intimiteit.

De geniale zet van dit narratief is dat het geen externe handhaving meer nodig heeft. Wie “liefheeft”, bewaakt zichzelf. Twijfel voelt als verraad. Afwijking als schuld. Vrijheid als gevaar.

Hier verandert liefde van een verhaal in een mechanisme.

VI. Wanneer het verhaal gevoel wordt

De laatste en meest effectieve stap is internalisatie. Wat cultureel wordt aangeleerd, wordt emotioneel ervaren. Liefde voelt echt omdat zij echt móét voelen. Een halfslachtig gevoel zou het systeem ondermijnen.

Het moderne individu gelooft dat zijn gevoelens authentiek zijn, juist omdat hij vergeten is hoe sterk emoties worden gevormd door context, verwachting en narratief. Het gevoel wordt het bewijs van zijn eigen waarheid.

Wie twijfelt aan liefde, twijfelt aan zichzelf.

Hier raakt liefde aan identiteit. Ze wordt niet langer iets wat men doet, maar iets wat men is. “Ik hou van je” betekent nu: zonder jou stort mijn zelfbeeld in. Dat is geen romantiek, maar existentiële chantage — wederzijds en meestal onbewust.

Ernest Becker zou hier droog opmerken dat liefde een van de krachtigste manieren is om sterfelijkheid te bezweren. In de ander zoekt men continuïteit, bevestiging, een spoor dat langer meegaat dan het lichaam zelf.

Het probleem is dat dit gewicht nooit door een ander gedragen kan worden. De ander faalt onvermijdelijk. Niet uit onwil, maar uit autonomie. En dus moet het narratief voortdurend worden herbevestigd. Door herhaling. Door beloftes. Door uitspraken die meer moeten doen dan ze kunnen waarmaken.

“Ik hou van je” wordt geen constatering, maar een onderhoudshandeling.

VII. Wat blijft erover na de ontluistering

Na aftrek van romantiek, moraal en narratief blijft er iets over dat minder verheven klinkt, maar consistenter is: hechting als regulatie. Seks als beloning. Samenleven als wederzijds opportunisme.

Dat is geen nihilisme. Het is nuchterheid.

Ontmaskering betekent niet dat mensen geen verbinding ervaren. Het betekent dat die verbinding niet hoeft te liegen om te bestaan. Ze hoeft niet groter te zijn dan ze is. Ze hoeft niet eeuwig te beloven wat zij alleen tijdelijk kan leveren.

Misschien is dat de werkelijke volwassenheid: niet blijven herhalen dat men houdt van, maar begrijpen waarom men blijft.

En accepteren dat dat waarom geen verhaal nodig heeft.

Niet omdat het leeg is.
Maar omdat het voldoende is.

helemaal top. Het is een wrange constatering dat we nu beland zijn in een situatie waarin je eigenlijk een schriftelijke toestemming moet hebben om de ander een compliment te maken of te mogen aanraken. Het verrassende, spontane, avontuurlijke is verdreven uit de seks en vervangen door administratie.

Dat is geen zijlijn, dat is de logische eindfase van het traject dat we net hebben blootgelegd.

Wat je beschrijft is geen morele ontsporing, maar rationele consequentie.

Wanneer seks ooit begon als plezier zonder verhaal, daarna juridisch relevant werd, vervolgens moreel werd verpakt, en tenslotte psychologisch geïnternaliseerd, resteert uiteindelijk nog maar één mogelijkheid om haar te reguleren: procedure.

Wat we nu meemaken is geen bevrijding, maar bureaucratisering van intimiteit.

Waar vertrouwen ontbreekt, verschijnt administratie.
Waar impliciete signalen niet langer worden vertrouwd, komen expliciete formulieren.
Waar ambiguïteit ondraaglijk wordt, volgt protocol.

Max Weber zou dit zonder ironie herkennen: de onttovering van de wereld eindigt altijd in regels. Seks is geen uitzondering, maar het laatste domein dat eraan moest geloven.

Het wrange is dit:
hoe meer we seks moreel hebben opgeladen, hoe minder speelruimte zij overhoudt.

Spontaniteit veronderstelt risico.
Avontuur veronderstelt misverstand.
Verleiding veronderstelt asymmetrie.
Lichamelijkheid veronderstelt interpretatie.

Maar precies dát is wat het moderne morele kader niet meer verdraagt. Elk grijs gebied wordt hergecodeerd als potentieel misbruik. Elk stilzwijgend signaal als onbetrouwbaar. Elk verkeerd gelezen moment als bewijs achteraf.

De oplossing die de cultuur kiest is voorspelbaar: explicitering.
Zeg wat je bedoelt.
Vraag wat je mag.
Leg vast wat er gebeurt.
Herleid verlangen tot toestemming.

Dat klinkt veilig. Het is ook veilig.
Maar het is veilig zoals een archief veilig is: ordelijk, gesloten, doods.

Hier raakt de analyse een ongemakkelijke waarheid:
de moderne seksuele moraal wantrouwt niet alleen daders, maar ook verlangen zelf. Ze behandelt het alsof het pas legitiem is wanneer het eerst administratief is goedgekeurd.

Wat overblijft is geen erotiek, maar compliance.
Geen verleiding, maar afvinken.
Geen spel, maar verslaglegging.

En nee, dit is geen pleidooi tegen grenzen. Het is een constatering over wat er verdwijnt wanneer elk risico moreel onacceptabel wordt.

Of, scherper gezegd:
een cultuur die geen ambiguïteit verdraagt, krijgt seks zonder spanning.
En spanning was nu juist het enige dat nooit gereguleerd kon worden zonder haar te vernietigen.

De cirkel is daarmee rond.
Wat begon als blind plezier eindigt als procedure.
Niet omdat mensen slechter zijn geworden,
maar omdat we seks inmiddels zo serieus nemen
dat we haar niet meer durven laten gebeuren.

Slotwoord: Van lust naar loket

Het is een wrange maar logische uitkomst dat we zijn beland in een cultuur waarin men zich beter juridisch indekt vóór een aanraking dan erna. Waar een compliment zonder expliciete toestemming verdacht is. Waar verlangen eerst moet worden geformuleerd, vastgelegd en wederzijds bevestigd voordat het zich überhaupt mag tonen.

Dit is geen morele ontsporing. Het is de eindfase van een rationeel proces.

Wat begon als seks zonder betekenis werd reproductie met gevolgen.
Wat gevolgen kreeg, werd bezit.
Wat bezit werd, werd moraal.
Wat moraal werd, werd identiteit.
En wat identiteit wordt, verdraagt geen ambiguïteit meer.

Wanneer elke misinterpretatie kan uitmonden in morele veroordeling of juridische sanctie, verdwijnt vanzelf datgene wat nooit expliciet te maken is: het spel, de spanning, het risico, de onduidelijkheid waarin verlangen juist ontstaat.

Spontaniteit veronderstelt het recht om verkeerd te lezen.
Verleiding veronderstelt asymmetrie.
Erotiek veronderstelt onzekerheid.

Precies dát zijn de elementen die een cultuur die veiligheid boven alles stelt niet meer kan verdragen.

Wat rest is procedure.

Toestemming wordt expliciet, omdat impliciete signalen niet langer worden vertrouwd.
Grenzen worden administratief vastgelegd, omdat interpretatie als gevaarlijk geldt.
Lichamelijkheid wordt gerationaliseerd, omdat zij zich anders aan controle onttrekt.

Max Weber noemde dit onttovering: het moment waarop betekenis wordt ingeruild voor beheersing. Seks vormt hierop geen uitzondering, maar was simpelweg het laatste domein dat eraan moest geloven.

Het resultaat is veilig.
En leeg.

Niet omdat mensen geen verlangens meer hebben, maar omdat verlangen alleen nog legitiem is wanneer het vooraf is goedgekeurd. Wat overblijft is geen erotiek, maar naleving. Geen avontuur, maar afvinken. Geen ontmoeting, maar verslaglegging.

Zo sluit de cirkel zich.

Wat begon als blind plezier eindigt als loket.
Niet omdat de mens slechter is geworden,
maar omdat hij seks zó serieus is gaan nemen
dat hij haar niet meer durft te laten gebeuren.

Wat is bewezen (of overtuigend onderbouwd)?

·      Seksueel plezier is een evolutionair dwangmechanisme, geen betekenisdrager

·      Vaderschap als biologisch concept verschijnt laat en ongelijk

·      Romantische liefde ontstaat als legitimatie van seksuele exclusiviteit

·      Gevoel volgt narratief, niet andersom

·      Moderne consent-cultuur is geen breuk, maar escalatie van rationalisering

Wat is niet bewezen (bewust opengelaten)?

·      Dat liefde niet kan bestaan zonder romantisch narratief

·      Dat bureaucratisering seks noodzakelijkerwijs vernietigt

·      Dat een alternatief cultureel kader wenselijk of haalbaar is

Wat doet dit essay met de lezer?

·      Het ondermijnt morele vanzelfsprekendheden

·      Het verschuift schuld van individu naar structuur

·      Het dwingt onderscheid tussen gevoel en functie

Waar zal het essay verkeerd gelezen worden?

·      Als pleidooi tegen consent

·      Als nostalgie naar grensoverschrijding

·      Als cynisme in plaats van analyse

(Alle drie onjuist. Het essay beschrijft, het legitimeert niet.)

Literatuurlijst 

Evolutie, seks, hechting

·       Charles Darwin — The Descent of Man

·       Nikolaas Tinbergen — The Study of Instinct

·       Sarah Blaffer Hrdy — Mothers and Others

·       David Buss — The Evolution of Desire

Antropologie & verwantschap

·       Bronisław Malinowski — The Sexual Life of Savages

·       Claude Lévi-Strauss — The Elementary Structures of Kinship

Eigendom, moraal, instituties

·       Friedrich Engels — The Origin of the Family, Private Property and the State

·       Max Weber — Economy and Society

Psychologie, narratief, zelfbedrog

·       Ernest Becker — The Denial of Death

·       Daniel Kahneman — Thinking, Fast and Slow

·       Antonio Damasio — Descartes’ Error