Lees dit niet als u zichzelf rationeel vindt

Beste lezer,

Dit stuk is niet geschreven om u iets te leren.
Het is geschreven om iets af te nemen.

Namelijk het comfortabele idee dat u handelt vanuit rede, overtuiging of moreel inzicht. Wat hier wordt gesuggereerd, is eenvoudiger en ongemakkelijker: dat uw gedrag wordt aangedreven door spanning, lust en dopamine — en dat uw argumenten vooral achteraf verschijnen, als uitleg.

Als u gelooft dat u “boven” biologie staat, raad ik u aan dit niet te lezen.
Als u denkt dat ideologie een kwestie van denken is, niet van opwinding, kunt u beter afhaken.
En als u allergisch bent voor de gedachte dat uw verontwaardiging misschien ook gewoon lekker voelt — sluit dit mailtje gerust.

Voor de rest: lees langzaam.
Niet om het eens te worden, maar om te zien waar u weerstand voelt.
Daar zit de motor.

Met onvriendelijke groet,
Peter Koopman

Van seks naar ideologie:

Dezelfde motor, andere vermomming

Wie na de seksuele ontlading plots afstand voelt, ervaart geen moreel falen maar biologisch herstel. De spanning is verdwenen, de dopamine zakt, het organisme sluit het dossier. Wat overblijft wordt achteraf ingevuld met woorden — schuld, schaamte, rationalisatie — maar het besluit is al genomen door het lichaam.
En precies dát moment, die abrupte leegte na vervulling, is waar ideologie binnenkomt.

Want wat seks tijdelijk niet meer levert — spanning, richting, betekenis — neemt ideologie naadloos over. Niet als gedachte, maar als nieuwe jacht. De vrouw wordt vervangen door een zaak, een vijand, een toekomstbeeld. De seksuele belofte door morele belofte. De verovering door gelijk.
Hetzelfde dopaminerge systeem blijft draaien; alleen het object wisselt.

Ideologie is geen afwijking van onze natuur, maar haar intellectuele herverpakking. Ze biedt opnieuw wat de bevrediging altijd afneemt: honger.

De curve — waaruit al het handelen voortkomt

Elk menselijk handelen volgt één en dezelfde boog. Niet omdat wij dat kiezen, maar omdat het organisme zo werkt.

Het begint met tekort. Niet altijd fysiek, vaak existentieel. Onrust, verveling, leegte, statusverlies. Het lichaam registreert afwijking van evenwicht en zet het systeem op scherp. De wereld wordt selectief aantrekkelijk. De aandacht vernauwt.

Dan volgt lust. Geen genot, maar belofte. Dopamine stijgt. De gedachte “dit gaat het oplossen” nestelt zich. De prikkel krijgt prioriteit boven nuance, boven risico, boven twijfel. De jacht begint.

Vervolgens escalatie. Wat net genoeg leek, wordt onvoldoende. De prikkel moet intenser, duidelijker, radicaler. Subtiliteit verliest zijn werking. Het organisme wil snelheid, richting, bevestiging.

Daarna verzadiging. Niet als voldoening, maar als afvlakking. De receptoren worden doof. Wat gisteren opwindend was, voelt vandaag leeg. De spanning loopt eruit. De motor hapert.

En tenslotte afkeer. Walging. Cynisme. Agressie. Soms misselijkheid, soms haat. Niet omdat het object slecht was, maar omdat het zijn functie heeft verloren. Het lichaam sluit de cyclus af om zichzelf te beschermen.

Dat is homeostase.
Niet moreel. Niet rationeel. Functioneel.

De vervreemding

De moderne mens herkent deze curve niet meer — en noemt haar daarom niet bij naam. Hij spreekt over waarden, overtuigingen, idealen en rationele keuzes, terwijl zijn gedrag nog steeds exact hetzelfde patroon volgt.
Hij denkt dat hij nadenkt, maar hij jaagt.
Hij denkt dat hij kiest, maar hij reguleert spanning.
Hij denkt dat hij moreel handelt, maar hij herstelt evenwicht.

En precies daar, in die ontkenning van zijn eigen aandrijving, wordt hij kwetsbaar.
Voor ideologie.
Voor absolutisme.
Voor elke belofte die de volgende dopaminepiek suggereert.

Lust, de curve en de zelfmisleiding van de rationele mens

Wat de mens hardnekkig weigert te erkennen, is niet dat hij verlangens heeft, maar dat verlangen de motor is. Niet een bijzaak, niet een zwakte, maar het organiserend principe van zijn handelen. Lust — gevoed door dopamine — is geen ontsporing van het systeem, zij is het systeem.

Elke handeling, van eten tot seks, van macht tot ideologie, volgt dezelfde homeostatische boog:
tekort wekt spanning, spanning activeert jacht, jacht escaleert, verzadiging vlakt af, en afkeer sluit de cyclus.
Dat patroon is universeel, blind en ongevoelig voor verhalen.

Toch leeft de moderne mens alsof dit alles niet bestaat. Hij beschouwt zichzelf als een rationeel, afwegend en moreel handelend wezen — terwijl zijn gedrag nog altijd exact hetzelfde ritme volgt als dat van het dier waarvan hij zegt zich te hebben losgemaakt.
Wat hij werkelijk doet, is achteraf verklaren wat het lichaam al heeft besloten.

Seks maakt dit zichtbaar in zijn meest naakte vorm. De obsessieve begeerte, de totale focus, de tunnelvisie — gevolgd door plotselinge leegte na bevrediging. Niet omdat de ander tekortschiet, maar omdat de curve haar werk heeft gedaan.
En waar seks tijdelijk geen spanning meer levert, neemt ideologie het over.

Ideologie is niets anders dan lust met kleren aan.
Een nieuwe jacht, een nieuwe belofte, een nieuw object waarop het dopaminerge systeem zich kan vastbijten. De seksuele verovering wordt vervangen door moreel gelijk, de lichamelijke ontlading door symbolische overwinning. De vijand vervangt het verlangen, de zaak vervangt het lichaam.

Wie dit mechanisme niet herkent, verwart opwinding met overtuiging en intensiteit met waarheid.
Wie het wel herkent, ziet waarom ideologie nooit verzadigt, waarom radicalisering geen ontsporing is maar tolerantie, en waarom afvalligen walging oproepen: zij verstoren de cyclus.

De grootste fictie van onze tijd is niet religie, niet ideologie, niet vooruitgang.
Het is het idee dat de mens handelt vanuit rede.

Hij handelt vanuit spanning.
Rede komt pas daarna — als verontschuldiging.

Voor wie dit overdreven vindt

Wie dit overdreven vindt, heeft gelijk — voor zover hij zichzelf serieus neemt.
Want wat hier wordt beschreven, botst frontaal met het zelfbeeld waaraan de moderne mens zijn waardigheid ontleent: dat hij nadenkt, afweegt, kiest en handelt op basis van inzicht.

Dat beeld is noodzakelijk. Niet omdat het waar is, maar omdat het functioneert.
Zonder deze fictie zou hij moeten erkennen dat zijn overtuigingen komen en gaan zoals honger, lust en walging dat doen. Dat zijn diepste standpunten zelden voortkomen uit begrip, maar uit spanning die verlichting zoekt.

Wie zich hiertegen verzet, verdedigt geen argument, maar een identiteit.
En wie boos wordt, bewijst het punt.

Er is geen schande in het organisme.
De schande zit in de ontkenning ervan.

Dit stuk vraagt geen instemming.
Het vraagt alleen of u bereid bent toe te geven dat uw redenen meestal later komen.

<  >

Literatuurlijst – Lust, Dopamine, Curve en Ideologie

Neurobiologie, dopamine & homeostase

• Robert M. Sapolsky — Behave
  Het definitieve boek over waarom gedrag al beslist is vóórdat “rede” verschijnt. Onmisbaar voor spanning, beloning en context.
• Kent Berridge — The Joy of Wanting (artikelenbundel)
  Cruciaal onderscheid tussen wanting (dopamine) en liking. Breekt de mythe dat dopamine “plezier” is.
• Jaak Panksepp — Affective Neuroscience
  Lust, SEEKING en motivatie als primaire systemen. Ideaal om ideologie als emotioneel systeem te begrijpen.
• Peter Sterling — Principles of Allostasis
  De fysiologische basis van de curve: niet balans, maar voortdurende correctie.
• Joseph LeDoux — The Emotional Brain
  Waarom cognitie altijd achter de feiten aanloopt.

Lust, seks en anticipatie

• David Buss — The Evolution of Desire
  Seksuele begeerte als strategie, niet als romantiek.
• Geoffrey Miller — The Mating Mind
  Seksuele selectie als motor van gedrag, status en zelfbedrog.
• Esther Perel — Mating in Captivity
  Interessant juist waar ze worstelt met het spanningsverlies na verzadiging.

Verslaving, tolerantie en escalatie

• Anna Lembke — Dopamine Nation
  Hedendaagse illustratie van de curve: prikkel → tolerantie → leegte → meer prikkel.
• Bruce Alexander — The Globalisation of Addiction
  Verslaving als contextueel en existentieel tekort, niet als zwakte.

Moraal, ideologie en zelfmisleiding

• Jonathan Haidt — The Righteous Mind
  Moraal als intuïtieve opwinding, rationaliteit als persbericht.
• Hannah Arendt — The Origins of Totalitarianism
  Ideologie als systeem dat denken vervangt door logische dwang.
• Ernest Becker — The Denial of Death
  Ideologie als angstregulatie en symbolisch overleven.
• Michel Foucault — Power/Knowledge
  Waarheid als effect van macht, niet van rede.
• René Girard — Things Hidden Since the Foundation of the World
  Verlangen is imitatie; ideologie kanaliseert collectieve spanning.

Kritiek op de rationele mens

• Daniel Kahneman — Thinking, Fast and Slow
  Populair, maar nuttig als opstap: systeem 1 regeert, systeem 2 verzint verklaringen.
• Gerd Gigerenzer — Gut Feelings
  Laat zien hoe “rede” vooral snelle heuristiek is — biologisch efficiënt, niet waarheidsgetrouw.