Aantrekking – geen romantiek, wel mechaniek

Beste lezer,

Dit essay gaat niet over liefde.
Ook niet over relaties, empathie of hoe het “zou moeten”.

Het gaat over wat we liever niet onder ogen zien:
waar aantrekking werkelijk op draait, vóór het verhaal begint.

Geen moreel oordeel.
Geen therapeutische omweg.
Geen hoopvol slot.

Wat u wél krijgt:
– selectie zonder schaamte
– bezit zonder poëzie
– liefde als functioneel verhaal
– en de vraag waarom afwijzing altijd persoonlijk voelt, maar dat zelden is

Wie romantische liefde beschouwt als natuurwet, zal zich ergeren.
Wie zichzelf serieus neemt als denkend dier, herkent misschien iets ongemakkelijks.

Lees dit niet om het ermee eens te zijn.
Lees het om te begrijpen waarom u liever gelooft.

Met vriendelijke groet,
Peter Koopman

(Waarschuwing vooraf: dit stuk spaart niets – ook de schrijver niet.)

Aantrekking zonder Illusies

Selectie, bezit en de romantische verdoving

Inleiding

(Wat voor essay is dit, en wat belooft het niet)

Wat voor tekst is dit?

Dit is geen betoog om te overtuigen en geen moreel pamflet.
Dit is een ontledende tekst: beschrijvend, reductionistisch, oncomfortabel.
Zij behandelt de mens niet als moreel subject, maar als biologisch organisme met culturele overlays.

De lezer wordt niet gevraagd het ermee eens te zijn, maar te herkennen wat hij liever niet herkent.

De centrale vraag

De leidende vraag is eenvoudig geformuleerd en daarom gevaarlijk:

Wat trekt ons aan in de ander?

Niet:
– wat vinden we aantrekkelijk
– wat zouden we aantrekkelijk moeten vinden
– wat zeggen we aantrekkelijk te vinden

Maar: wat werkt, vóór taal, vóór moraal, vóór zelfbeeld?

Alles wat volgt is een poging die vraag te beantwoorden zonder haar te verfraaien.

De uitgangspunten

Deze tekst vertrekt vanuit een aantal niet-onderhandelbare aannames:

– De mens is een dier dat pas laat verhalen is gaan vertellen over zichzelf.
– Aantrekking is ouder dan liefde, ouder dan cultuur, ouder dan ethiek.
– Bewustzijn is geen stuurman, maar een woordvoerder achteraf.
– Moraal volgt gedrag; gedrag volgt selectie; selectie volgt energie- en risicobeheer.

Wie deze aannames principieel verwerpt, kan beter stoppen met lezen. Niet uit minachting, maar uit efficiëntie.

Wat deze tekst níét doet

– Zij geeft geen relationeel advies
– Zij biedt geen troost
– Zij zoekt geen balans
– Zij veroordeelt niemand
– Zij belooft geen ontsnapping

Dit is geen handleiding om “beter lief te hebben”, maar een dissectie van waarom liefde nodig werd om aantrekking te verdragen.

Hoofdstuk I

Wat trekt ons aan in de ander?

De mythe van de keuze

De meeste mensen geloven dat aantrekking iets is wat hen overkomt, maar wat zij vervolgens kiezen. Dat idee is aantrekkelijk omdat de autonomie suggereert. Het is ook grotendeels onjuist.

Aantrekking manifesteert zich sneller dan denken, sneller dan taal, sneller dan reflectie. Binnen fracties van seconden is er een oordeel geveld dat al richting geeft aan gedrag: naderen of vermijden, openen of sluiten, investeren of negeren.

Dat oordeel is geen mening. Het is een heuristiek. Een evolutionair kort programma dat ooit één taak had:
minimaliseer risico, maximaliseer reproductieve kans.

De eerste indruk is geen fout, maar een functie

De eerste indruk wordt cultureel vaak gewantrouwd, alsof zij oppervlakkig of onrechtvaardig zou zijn. Dat is een moderne misvatting. De eerste indruk is geen bug, maar de kernfunctie.

Wat daar wordt gescand:
– lichaamsbouw en spanning
– symmetrie en gezondheid
– geur en immunologische compatibiliteit
– blikrichting, tempo, zelfzekerheid
– emotionele regulatie
– contextuele passendheid

Niet als losse elementen, maar als gestalt. Een totaalbeeld dat niet begrepen hoeft te worden om effectief te zijn.

Wie denkt dat dit irrationeel is, verwart rationaliteit met taal. Het brein optimaliseert hier niet voor waarheid, maar voor overleving.

Aandacht als primaire valuta

Wat aantrekt, trekt eerst aandacht.
En aandacht is geen bijproduct; het is de hardste valuta die een organisme bezit.

Aandacht is:
– tijd
– energie
– kwetsbaarheid
– focus

Wie jouw aandacht krijgt, krijgt toegang tot jouw levenstijd. In evolutionaire termen is dat een serieuze investering.

Daarom is aantrekking altijd asymmetrisch en daarom is zij nooit onschuldig. Aandacht geven betekent iets niet anders doen. Het is selectie in realtime.

Seksueel verschil, zonder morele demping

In de naakte, pre-culturele toestand gelden eenvoudige asymmetrieën:

– Mannen investeren biologisch weinig per voortplantingshandeling.
– Vrouwen investeren biologisch veel.

Daaruit volgen strategieën, geen intenties.

De man optimaliseert op toegang en frequentie.
De vrouw optimaliseert op kwaliteit, bescherming en continuïteit.

Dit is geen oordeel, geen norm en geen karikatuur. Het is een kosten-batenanalyse die zich miljoenen jaren heeft herhaald, ongeacht wat wij er vandaag van vinden.

Cultuur tempert deze patronen, maskeert ze, disciplineert ze, maar wist ze niet uit.

Aantrekking als selectiemechanisme

Aantrekking is geen liefde, geen verlangen naar de ander als persoon, maar een filter. Zij zegt slechts: dit organisme is het investeren waard.

Wat aantrekt:
– signalen van gezondheid
– signalen van status of potentieel
– emotionele stabiliteit of dominantie
– voorspelbaarheid binnen onvoorspelbaarheid

Dat laatste is cruciaal. Volledige veiligheid is saai. Volledige onvoorspelbaarheid is gevaarlijk. Aantrekking zit precies daartussen.

Bezit sluipt hier al binnen

Op dit punt verschijnt iets wat later liefde, trouw of jaloezie zal heten: bezit.

Niet juridisch, maar dierlijk.
Niet uitgesproken, maar gevoeld.

Zodra aandacht exclusief wordt, ontstaat claim.
Zodra claim ontstaat, ontstaat angst voor verlies.
Zodra verlies mogelijk wordt, ontstaat controle.

Dit gebeurt niet omdat mensen slecht zijn, maar omdat aantrekking schaars is. En wat schaars is, wordt bewaakt.

Waarom dit ongemakkelijk voelt

Omdat deze beschrijving geen ruimte laat voor het zelfbeeld waarin aantrekking edel, persoonlijk of spiritueel is. Zij reduceert zonder te beledigen. Dat is voor velen erger dan openlijk cynisme.

Maar wie hier eerlijk kijkt, ziet iets eenvoudigs:

Wat ons aantrekt, is wat ons systeem inschat als winstgevend binnen onzekerheid.
Alles wat daarna komt – liefde, romantiek, zingeving – volgt als narratief, niet als oorzaak.

Overgang (vooruitblik)

Vanaf hier wordt het pas echt confronterend.
Want als aantrekking selectie is, dan impliceert zij automatisch:
– uitsluiting
– jaloezie
– etaleren
– bezit
– en de noodzaak van culturele verdoving

Hoofdstuk II

Aantrekking en asymmetrische investering

(waarom mannen en vrouwen anders kijken, maar hetzelfde spel spelen)

De vraag wat ons aantrekt in de ander wordt pas echt scherp wanneer we haar koppelen aan een tweede, fundamentelere realiteit: ongelijke inzet. Aantrekking is geen wederzijdse vonk tussen gelijken, maar een proces dat zich altijd afspeelt tegen de achtergrond van asymmetrische risico’s.

Wie meer te verliezen heeft, selecteert anders.
Wie minder investeert, beweegt vrijer.

Dat verschil is oud. Dierlijk. Onuitroeibaar.

Investering bepaalt blik

In de natuurlijke staat is voortplanting geen romantisch project, maar een kosten-batenanalyse zonder boekhouding. Het lichaam weet wat het risico is, ook als het bewustzijn dat liever ontkent.

Voor het mannelijke organisme is reproductie relatief goedkoop:

• minimale biologische investering
• hoge potentiële output
• lage directe consequenties

Voor het vrouwelijke organisme is reproductie duur:

• langdurige lichamelijke belasting
• verhoogde kwetsbaarheid
• langdurige zorgverplichting

Dit verschil vormt de kern van vrijwel alle seksuele dynamiek. Niet cultureel, niet ideologisch, maar structureel.

Aantrekking is daarom geen spiegeling, maar een onderhandeling tussen ongelijk gepositioneerde partijen.

Verschillende strategieën, zelfde doel

Beide seksen streven hetzelfde na: reproductief succes, veiligheid, voortzetting.
Maar de route verschilt.

Wat we bij mannen zien:

• snelle aandachtstoekenning
• lage drempel voor seksuele interesse
• sterke gevoeligheid voor visuele signalen
• drang tot kwantiteit

Wat we bij vrouwen zien:

• selectieve aandacht
• contextgevoelige beoordeling
• gevoeligheid voor status, stabiliteit en emotionele regulatie
• drang tot kwaliteit

Dit wordt vaak moreel geduid. Alsof de één oppervlakkiger zou zijn, de ander dieper. Dat is een vergissing. Het zijn aanpassingen aan verschillende risico’s.

Aantrekking is geen kwestie van smaak, maar van strategische positionering.

Seks is nooit het doel op zichzelf

Hier ontstaat een hardnekkig misverstand. Seks wordt vaak gezien als eindpunt: verlangen leidt tot seks, seks tot verbinding, verbinding tot liefde. Dat is een narratief, geen mechanisme.

Voor het mannelijke organisme is seks vaak bewijs van toegang.
Voor het vrouwelijke organisme is seks zelden eindpunt, maar hefboom.

Dat betekent niet dat vrouwen geen lust kennen, of dat mannen geen hechting ervaren. Het betekent dat seks functioneel anders wordt ingezet.

Seks is:

• toegang tot aandacht
• bevestiging van waarde
• onderhandelingsinstrument
• selectiemoment

Wie dit ontkent, verwart ervaring met verklaring.

Aantrekking als test, niet als belofte

Wanneer iemand aantrekkelijk wordt gevonden, gebeurt er iets anders dan men denkt. Het is geen “ja”, maar een voorwaardelijke opening.

Aantrekking zegt:

Misschien ben jij het waard om risico te lopen.

Dat risico verschilt per positie. Voor de één is dat afwijzing, voor de ander binding. Voor de één is het verlies van status, voor de ander verlies van veiligheid.

Daarom is aantrekking zelden symmetrisch. Zelfs wanneer zij wederzijds lijkt, wordt zij anders beleefd.

De illusie van gelijkwaardigheid

Moderne cultuur benadrukt graag gelijkheid in verlangen. Dat is begrijpelijk, wenselijk zelfs, maar het verandert het mechanisme niet.

Wanneer men zegt:

“We willen toch allemaal hetzelfde?”

verwart men uitkomst met route.

Beide seksen willen bevestiging, veiligheid, waarde.
Maar aantrekking is de plek waar die verlangens botsen, niet samenvallen.

Daar ontstaat spanning.
Daar ontstaat spel.
Daar ontstaat macht.

Aantrekking is altijd relationeel

Wat iemand aantrekkelijk maakt, staat nooit los van context:

• leeftijd
• alternatieven
• sociale positie
• timing
• schaarste

Dezelfde persoon kan vandaag onweerstaanbaar zijn en morgen onzichtbaar. Niet omdat hij of zij veranderd is, maar omdat de relatie tussen aanbod en vraag is verschoven.

Aantrekking is geen eigenschap, maar een situatie.

Tweede conclusie (nog steeds voorlopig)

Wat ons aantrekt in de ander is niet diens morele waarde, noch diens innerlijke waarheid, maar diens positie binnen een ongelijk speelveld van investering en risico.

De romantische taal die dit proces begeleidt, verzacht de ervaring, maar verandert niets aan de onderliggende logica.

Aantrekking is geen belofte van liefde.
Het is een opening van onderhandelingen.

En precies op dat punt verschijnt het volgende thema, onvermijdelijk:

bezit.

Hoofdstuk III

Bezit, etaleren en het misverstand dat ‘delen’ heet

(of: waarom nabijheid zelden gelijkheid betekent)

Zodra aantrekking is vastgesteld en onderhandelingen zijn geopend, verschijnt onvermijdelijk het volgende mechanisme: bezit. Niet als juridisch concept, maar als dierlijke reflex. Wat waarde heeft, wordt bewaakt. Wat schaars is, wordt geclaimd. Wat begeerd wordt, wordt gemarkeerd.

Bezit is geen ontsporing van aantrekking.
Het is haar logische voortzetting.

Bezit vóór moraal

Lang vóór eigendomsrecht, huwelijk of contract bestond, was er territorium, voedsel en toegang. Het organisme dat niet verdedigde wat het had, verloor het. En wie verloor, verdween uit de genenpool.

Seksuele exclusiviteit past naadloos in dit patroon. Niet omdat de mens moreel klein is, maar omdat hij biologisch consequent is.

Wat wij vandaag “mijn partner” noemen, is een geciviliseerde formulering van een oude claim:

dit is niet vrij beschikbaar.

Jaloezie als alarmsysteem

Jaloezie is geen karakterfout en geen cultureel bijproduct. Het is een alarmsysteem. Het signaleert dreigend verlies van:

• seksuele toegang
• aandacht
• investering
• status

Dat alarm verschilt van vorm, afhankelijk van positie:

• Bij mannen richt het zich primair op seksuele exclusiviteit.
• Bij vrouwen primair op verschuiving van aandacht en middelen.

Niet omdat de één oppervlakkiger is dan de ander, maar omdat het verlies anders uitpakt.

Jaloezie zegt niet: ik hou van jou.
Jaloezie zegt: ik loop risico jou te verliezen.

Dat is iets anders. Minder poëtisch, maar accurater.

Het sprookje van delen

Hier komen we bij een hardnekkige misvatting: het idee dat nabijheid, openheid of tijdelijke toegang gelijkstaat aan delen.

“Delen” suggereert:

• risico
• afstaan
• verlies van controle

Maar wat meestal als delen wordt gepresenteerd, is iets anders:
etaleren.

Etaleren is tonen zonder prijs te betalen. Het is laten zien wat men heeft, zonder het werkelijk beschikbaar te maken. De ander mag kijken, soms aanraken, soms zelfs proeven – maar altijd onder voorwaarden.

De boodschap is nooit:

neem wat je wilt
maar:
kijk wat ik mij kan permitteren.

Etaleren als machtsdemonstratie

Etaleren functioneert alleen wanneer bezit behouden blijft. Dat is de kern. Wie werkelijk deelt, verliest exclusiviteit. En exclusiviteit is macht.

Daarom is etaleren zo effectief:

• het wekt begeerte
• het bevestigt status
• het frustreert de toeschouwer
• het versterkt de positie van de eigenaar

De ander ervaart nabijheid zonder toegang. Dat is geen verbinding, maar asymmetrische prikkeltoegang. Neurologisch intens, sociaal verwarrend, strategisch uiterst efficiënt.

Wat romantische taal “spelen” noemt, is biologisch gezien frustratiebeheer.

Flirtgedrag ontleed

Flirten wordt vaak voorgesteld als onschuldig, speels, wederzijds. In werkelijkheid is het een vorm van gecontroleerde onthulling.

Men toont:

• aantrekkelijkheid
• beschikbaarheid
• interesse

Maar altijd zó, dat volledige toegang wordt uitgesteld. Flirten is geen uitnodiging tot gelijkwaardigheid, maar een test van machtsverhouding.

Wie jaagt?
Wie wacht?
Wie riskeert afwijzing?
Wie behoudt opties?

Dat spel is nooit neutraal.

Bezit vermomd als toewijding

De culturele truc is hier elegant: bezit wordt herverpakt als zorg.

“Ik wil je niet delen”
wordt
“Ik geef om je”

“Jij bent van mij”
wordt
“Wij horen bij elkaar”

Dat is geen leugen, maar een vertaling. De drift blijft intact; alleen het vocabulaire verandert.

Beschaving heeft bezit niet afgeschaft, maar vertaald naar sociaal aanvaardbare vormen.

Nabijheid zonder overdracht

Het meest verwarrende gedrag ontstaat wanneer nabijheid wordt geboden zonder overdracht van status of toegang. De ander mag emotioneel investeren, aandacht geven, tijd besteden – zonder wederkerige zekerheid.

Dit voelt voor de ontvanger als:

• hoop
• belofte
• verbinding

Maar functioneert als:

• bevestiging van eigen waarde voor de etaleur
• behoud van macht
• beperking van verplichtingen

Wie hier structureel in belandt, verwart zichtbaarheid met betekenis.

Derde conclusie

Wat wij vaak “delen” noemen, is zelden delen. Het is etaleren met gecontroleerde toegang.

Bezit blijft intact.
Macht blijft asymmetrisch.
Aandacht stroomt één kant op.

Aantrekking leidt niet vanzelf tot verbinding, maar tot claim, bewaking en presentatie.

En precies daar ontstaat de volgende laag fictie:

de romantische rechtvaardiging.

Hoofdstuk IV

Romantische liefde als culturele technologie

(of: hoe drift verteerbaar werd)

Tot dit punt hebben we niets gezien dat liefde vereist.
Aantrekking, investering, bezit, etaleren, jaloezie – het functioneert allemaal zonder poëzie. Zonder zingeving. Zonder verheffing. En precies dát is het probleem.

De mens verdraagt zijn eigen dierlijkheid slecht.

Daarom verschijnt, onvermijdelijk, een verhaal.

De noodzaak van een narratief

Zodra seksuele interactie structureel wordt – zodra kinderen, bezit, reputatie en continuïteit in beeld komen – ontstaat frictie. Drift alleen is instabiel. Bezit alleen is gewelddadig. Jaloezie alleen is destructief.

Wat nodig is, is legitimatie.

Niet om gedrag te veranderen, maar om het leefbaar te maken.

Romantische liefde is dat legitimatieverhaal.

Zij rechtvaardigt:

• exclusiviteit zonder openlijk eigendomsclaim
• jaloezie zonder schaamte
• opoffering zonder dwang
• blijvende binding ondanks afnemende lust

Liefde is geen correctie op biologie, maar een interface.

Liefde als technologie, niet als waarheid

Wanneer liefde verschijnt in de geschiedenis, verschijnt zij niet als ontdekking van iets wat er altijd al was, maar als culturele constructie met een duidelijke functie.

Zij organiseert:

• monogamie
• erfopvolging
• sociale stabiliteit
• seksuele disciplinering

Niet door brute dwang, maar door internalisatie. Men wil wat men moet.

Dat is de kracht van een goed verhaal: het maakt controle vrijwillig.

De romantische omkering

Wat romantiek briljant doet, is de richting omdraaien.

Niet:

Ik bind mij omdat dat veilig is.

Maar:

Ik bind mij omdat jij uniek bent.

Niet:

Ik sluit anderen uit om verlies te voorkomen.

Maar:

Ik kies jou uit liefde.

Dezelfde uitkomst.
Een radicaal ander zelfbeeld.

Schuld en schaamte als interne politie

Waar externe dwang tekortschiet, nemen emoties het over.

Schuld en schaamte zorgen ervoor dat:

• verlangens worden onderdrukt
• alternatieven worden vermeden
• afwijking als persoonlijk falen wordt beleefd

Niet omdat iemand kijkt, maar omdat men zichzelf bewaakt.

Seksualiteit wordt zo niet alleen gereguleerd, maar gemoraliseerd. Wat vroeger risico was, wordt zonde. Wat vroeger drift was, wordt verraad.

Dat maakt het systeem stabieler dan geweld ooit kon.

Waarom dit verhaal werkt

Romantische liefde is effectief omdat zij meerdere angsten tegelijk dempt:

• angst voor verlatenheid
• angst voor betekenisloosheid
• angst voor vervangbaarheid
• angst voor de dood

Niet “ik ben gekozen omdat ik functioneel ben”,
maar:

ik ben gekozen omdat ik ben wie ik ben.

Dat is psychologisch onbetaalbaar aantrekkelijk.

De waarheid zou ondraaglijk zijn.

Liefde en zelfbedrog

Dit betekent niet dat liefde “niet echt” is. Het betekent dat zij niet primair waarheidsgetrouw hoeft te zijn om te functioneren.

Zelfbedrog is hier geen bug, maar feature.

Wie volledig zou doorzien dat hij:

• gekozen werd binnen een markt
• behouden wordt binnen bezit
• gewaardeerd wordt binnen context

zou moeite hebben zich over te geven.

Romantiek maakt overgave mogelijk.

De prijs van het verhaal

Elke technologie heeft bijwerkingen.

Romantische liefde creëert:

• teleurstelling wanneer drift verdwijnt
• verraad wanneer alternatieven aantrekkelijker worden
• schuld waar selectie plaatsvindt
• woede wanneer bezit wordt bedreigd

De verwachtingen die zij schept, kunnen door het onderliggende mechanisme niet worden waargemaakt.

Daarom kraakt het systeem.

Daarom explodeert relatietherapie, zelfhulp en morele verontwaardiging.

Vierde conclusie

Romantische liefde is geen natuurfeit, maar een cultureel stabilisatiemechanisme. Zij tempert drift, maskeert bezit en maakt ongelijkheid draaglijk.

Zij is niet vals.
Zij is functioneel.

Maar wie haar verwart met de oorzaak van aantrekking, mist het mechanisme volledig.

En wie haar kritiekloos gelooft, betaalt later de prijs.

Hoofdstuk V

Lust, macht en de oncomfortabele helderheid van De Sade

(of: wat zichtbaar wordt zodra het verhaal zwijgt)

Tot nu toe hebben we gezien hoe aantrekking functioneert, hoe bezit ontstaat en hoe romantische liefde dat alles legitimeert. Maar elke culturele technologie roept vroeg of laat haar tegenbeeld op. Iemand die weigert mee te spelen. Iemand die het verhaal niet verzacht, maar blootlegt.

Die rol wordt exemplarisch vervuld door Marquis de Sade.

Niet omdat hij gelijk zou hebben, maar omdat hij weigert te liegen.

De Sade als teststeen

De Sade is geen moreel alternatief, geen gids en geen aanbeveling. Hij is een stress-test. Haal romantiek, moraal en vergoelijking weg, en kijk wat er overblijft van seks, verlangen en aantrekking.

Wat overblijft is geen liefde, maar:

• lust
• macht
• instrumentalisering
• verschil in positie

Dat maakt zijn werk ondraaglijk. Niet omdat het onwaar is, maar omdat het te waar is om comfortabel te blijven.

Lust zonder rechtvaardiging

Waar romantiek zegt:

ik begeer jou omdat jij bijzonder bent

zegt De Sade:

ik begeer jou omdat ik kan

Dat verschil is cruciaal. In zijn wereld hoeft begeerte niet te worden gelegitimeerd door wederkerigheid, verbondenheid of toekomst. Lust staat op zichzelf. Macht bepaalt toegang. De ander is geen doel, maar middel.

Dat is geen ontsporing van het mechanisme. Het is het mechanisme zonder masker.

Aantrekking als machtsrelatie

In De Sade’s universum is aantrekking niet wederzijds, maar hiërarchisch. Wie begeert, bezit macht. Wie begeerd wordt, wordt gereduceerd.

Dit maakt zichtbaar wat romantiek zorgvuldig verhult:
dat aantrekking zelden plaatsvindt tussen gelijken.

De romantische taal van “wij kiezen elkaar” verdampt hier. Wat resteert is asymmetrie:

• de één wil
• de ander ondergaat
• en moreel oordeel volgt pas achteraf

Waarom De Sade wordt geweerd

De Sade wordt niet geweerd omdat hij fout zit, maar omdat hij de legitimatie sloopt. Hij toont:

• seks zonder liefde
• macht zonder schaamte
• bezit zonder poëzie

Dat is sociaal onhoudbaar. Geen samenleving kan draaien op expliciete exploitatie. Zij heeft verhalen nodig die mensen laten meewerken aan hun eigen beteugeling.

De Sade herinnert ons eraan wat er gebeurt als die verhalen wegvallen.

Het ongemakkelijke midden

De waarheid ligt niet bij De Sade, maar ook niet bij de romantiek. Zij ligt ertussenin, en precies daar knarst het.

De meeste menselijke relaties bewegen zich in dit spanningsveld:

• drift die binding zoekt
• macht die zich wil verbergen
• bezit dat zorg wil heten
• selectie die liefde wil lijken

De Sade maakt expliciet wat wij impliciet houden. Romantiek doet het omgekeerde.

Lust als eerlijke motor

Wat De Sade dwingt te erkennen, is dit: lust is geen bijzaak. Zij is geen fout in het systeem. Zij is de motor.

Aantrekking zonder lust bestaat niet. Liefde zonder lichamelijke grond verdampt snel tot kameraadschap of gewoonte. Dat wij lust problematiseren, zegt niets over haar rol, maar alles over onze moeite haar te integreren.

Vijfde conclusie

De Sade toont wat aantrekking wordt wanneer alle culturele correcties wegvallen: een spel van lust en macht, ontdaan van rechtvaardiging.

Dat maakt hem geen oplossing, maar een noodzakelijke ontmaskeraar.

Wie zijn blik niet kan verdragen, begrijpt romantiek niet.
Wie alleen zijn blik hanteert, begrijpt samenleven niet.

En precies daar, tussen these twee extremen, ontstaat het volgende spanningsveld:

de morele tegenwerpingen.

Hoofdstuk VI

“Maar we zijn toch meer dan dieren?”

(de morele tegenwerpingen ontleed)

Op dit punt begint u mogelijk net als vrijwel elke lezer innerlijk tegen te sputteren. Niet omdat de redenering onlogisch is, maar omdat zij psychologisch bedreigend wordt. Wie tot hier is meegegaan, voelt de noodzaak tot verzet. Dat verzet heeft een herkenbare vorm en een beperkt repertoire.

De tegenwerpingen keren telkens terug, in varianten, maar hun kern is dezelfde:
dit kan niet alles zijn.

Laten we ze één voor één serieus nemen.

Tegenwerping 1: “Dit is reducerend”

Dit is de meest gehoorde reactie. En de minst doordachte.

“Reducerend” suggereert dat iets essentieels wordt weggelaten. Maar wat hier gebeurt, is geen reductie, maar herleiding. Complexe verschijnselen worden teruggebracht tot hun functionele oorsprong.

Dat voelt oncomfortabel, omdat het de hiërarchie omdraait:

• niet liefde veroorzaakt gedrag
• maar gedrag produceert liefde als betekenislaag

Wie dit reducerend noemt, verwart verklaring met ontkenning.

Dat aantrekking biologisch en functioneel verklaarbaar is, betekent niet dat zij subjectief leeg is. Het betekent dat haar oorzaak elders ligt dan haar ervaring.

Tegenwerping 2: “Dit ontkent de menselijke diepte”

Integendeel. Het erkent haar prijs.

Menselijke diepte ontstaat niet ondanks dierlijkheid, maar erbovenop. Bewustzijn, zelfreflectie en narratief vermogen maken het mogelijk om drift te interpreteren, te verheffen, te problematiseren.

Maar geen van die lagen heft de onderlaag op.

Wie zegt “wij zijn meer dan dieren”, bedoelt meestal:

ik wil niet herinnerd worden aan wat mij aandrijft.

Dat is begrijpelijk. Maar het is geen argument.

Tegenwerping 3: “Dit is kil en cynisch”

Kil is geen eigenschap van een analyse, maar van de lezer die haar niet kan integreren.

Cynisme veronderstelt minachting. Wat hier gebeurt is onttovering. Dat verschil is essentieel.

Onttovering maakt niet leeg, maar helder. Zij verwijdert de illusie dat betekenis vanzelf gegeven is. Wat overblijft, is verantwoordelijkheid: als liefde geen natuurwet is, maar een constructie, dan is zij iets wat men draagt, niet iets wat men bezit.

Dat is zwaarder, niet lichter.

Tegenwerping 4: “Maar ik heb echte liefde ervaren”

Ongetwijfeld. Dat wordt hier niet betwist.

Wat wordt betwist, is de verklaring die men eraan geeft.

Dat iets intens, betekenisvol en werkelijk voelt, zegt niets over haar oorsprong. Honger voelt ook werkelijk. Jaloezie ook. Angst ook. Niemand concludeert daaruit dat zij verheven zijn.

Ervaring legitimeert geen causaliteit.

Tegenwerping 5: “Dit rechtvaardigt misbruik”

Dit is de moreel zwaarste beschuldiging, en daarom de belangrijkste om zorgvuldig te beantwoorden.

Nee. Beschrijving is geen rechtvaardiging. Begrip is geen vrijbrief. Wie dat verwart, pleit impliciet voor onwetendheid als moreel fundament.

Integendeel: pas wanneer men begrijpt dat aantrekking, bezit en macht structureel zijn, kan men bewust grenzen stellen. Moraal die haar tegenstander niet kent, is decoratief.

Wie weigert naar de onderlaag te kijken, laat haar ongemerkt haar werk doen.

Tegenwerping 6: “Dit maakt alles instrumenteel”

Ja. Dat is precies het punt.

Instrumentaliteit is geen afwijking van menselijke relaties, maar hun beginpunt. Wat mensen uitzonderlijk maakt, is niet dat zij instrumenteel handelen, maar dat zij zich daarvan bewust kunnen worden – en soms besluiten het te overstijgen.

Maar overstijgen is iets anders dan ontkennen.

Wie instrumenteel handelen ontkent, blijft erdoor gestuurd.

Het echte probleem achter de bezwaren

Alle morele tegenwerpingen draaien uiteindelijk om één angst:
vervangbaarheid.

Als aantrekking contextueel is,
als liefde functioneel is,
als bezit en selectie reëel zijn,

dan betekent dat dat niemand onvoorwaardelijk noodzakelijk is.

Dat inzicht is existentieel bedreigend.

Romantische liefde verzacht precies dát: zij belooft onvervangbaarheid. Niet tijdelijk, maar principieel. Niet conditioneel, maar absoluut.

De analyse ondermijnt die belofte. Daarom roept zij verzet op.

Zesde conclusie

De morele bezwaren tegen deze analyse zijn geen inhoudelijke weerleggingen, maar beschermingsmechanismen. Zij beschermen het zelfbeeld, niet de waarheid.

Wie werkelijk wil begrijpen wat hem of haar aantrekt in de ander, moet bereid zijn te verdragen dat dit begrip:

• niet flatterend is
• niet troostend
• niet verheffend

maar wel consistent.

En precies daar, waar troost ophoudt, verschijnt het laatste en hardste thema:

selectie en uitsluiting.

Hoofdstuk VII

Selectie, uitsluiting en de onvermijdelijke wreedheid van aantrekking

(of: waarom niet gekozen worden geen onrecht is, maar wel pijn doet)

Wie tot hier is meegegaan, ziet het patroon inmiddels scherp: aantrekking is geen uitnodiging tot gelijkheid, maar een selectiemechanisme. En selectie impliceert altijd haar schaduwzijde: uitsluiting.

Dat is geen ontsporing. Dat is de kern.

Selectie is geen moreel proces

Selectie kent geen rechtvaardigheid. Zij optimaliseert niet op geluk, gelijkheid of waardigheid, maar op doorgang. Wie door mag, gaat verder. Wie niet wordt gekozen, valt stil.

Dat geldt voor:

• genen
• partners
• status
• aandacht
• bezit

Morele taal komt pas achteraf. Zij verklaart, verzacht, veroordeelt of verheft wat in essentie al heeft plaatsgevonden.

Wie selectie moreel wil corrigeren, probeert de zwaartekracht te heronderhandelen.

Aantrekking als filter, niet als beloning

Een van de hardnekkigste misverstanden is dat aantrekking iets zegt over verdienste.

Dat is onjuist.

Aantrekking beloont geen inspanning, geen deugd en geen authenticiteit. Zij reageert op signalen. Op timing. Op context. Op relatieve positie.

Iemand kan:

• oprecht zijn en ongewenst
• zorgzaam zijn en onzichtbaar
• loyaal zijn en vervangen worden

Niet omdat hij faalt als mens, maar omdat hij niet past binnen de huidige selectieparameters.

Dat maakt afwijzing zo existentieel ontwrichtend: zij voelt als afkeuring van het zelf, terwijl zij functioneel niets anders is dan een gesloten poort.

De pijn van uitsluiting

De pijn van niet gekozen worden is reëel. Niet symbolisch, maar fysiek. Sociale afwijzing activeert dezelfde netwerken als lichamelijke pijn. Het organisme registreert uitsluiting als bedreiging.

Daarom is afwijzing zelden “gewoon afwijzing”. Zij wordt ervaren als:

• vernedering
• ontkenning van waarde
• existentiële overbodigheid

Romantische liefde belooft hier bescherming tegen. Zij zegt:

als jij gekozen wordt, ben je veilig.

Maar die belofte kan zij niet waarmaken, omdat selectie contextueel blijft. Zelfs binnen binding. Zelfs binnen bezit.

De wreedheid zit niet in mensen, maar in het mechanisme

Het is verleidelijk om wreedheid toe te schrijven aan individuen. Aan “egoïsme”, “oppervlakkigheid” of “moreel verval”. Dat is begrijpelijk, maar onjuist.

De wreedheid zit niet in intentie, maar in structuur.

Aandacht is schaars.
Begeerte is selectief.
Exclusiviteit sluit uit.

Wie kiest, sluit anderen buiten. Zelfs wie dat met tegenzin doet.

Dat is geen falen van empathie, maar een gevolg van beperking.

Waarom dit niet wordt gezegd

Samenlevingen functioneren slecht wanneer deze waarheid expliciet wordt. Zij ondermijnt hoop, motivatie en sociale rust.

Daarom wordt selectie:

• gemoraliseerd (“je verdient het”)
• gerationaliseerd (“het was niet de juiste timing”)
• geromantiseerd (“het moest zo zijn”)

Deze verhalen beschermen niet tegen selectie, maar tegen het inzicht erin.

Zonder deze verdoving zou de pijn ondraaglijk zijn.

De illusie van inclusiviteit

Moderne cultuur probeert selectie te herdefiniëren als keuzevrijheid. Iedereen zou aantrekkelijk kunnen zijn, iedereen zou kans maken, iedereen zou “recht hebben” op liefde.

Dat is psychologisch begrijpelijk, maar biologisch onhoudbaar.

Inclusiviteit kan normatief zijn, maar aantrekking blijft selectief. Geen discours verandert dat. Geen ideologie heft schaarste op.

Wie belooft dat iedereen gekozen kan worden, belooft iets wat geen enkel systeem kan leveren.

De ultieme confrontatie

Wat trekt ons aan in de ander?

Niet diens menselijkheid, maar diens plaats binnen een veld van schaarste.

Wat doet dat met de ander?

Het plaatst hem of haar onder voortdurende evaluatie. Zichtbaar, meetbaar, vervangbaar.

Wat doet dat met onszelf?

Het dwingt ons te leven met het besef dat onze waarde niet absoluut is, maar relationeel.

Zevende conclusie

Aantrekking is geen moreel oordeel, maar een selectiemechanisme dat onvermijdelijk pijn veroorzaakt.

Niet omdat mensen slecht zijn,
maar omdat keuze uitsluiting vereist.

Niet iedereen wordt gekozen.
Niet iedereen wordt begeerd.
Niet iedereen krijgt bezit, aandacht of voortzetting.

Dat is geen onrecht.
Maar het is wel de prijs van bestaan in een selectief universum.

En precies daar, op dat kale punt, rest nog één vraag:

hoe leven we met deze kennis?

Hoofdstuk VIII

Liefde als verdoving, bewustzijn als last

(of: wat er overblijft wanneer we het mechanisme zien)

Na alles wat voorafging, rest geen morele opdracht. Geen nieuw ideaal. Geen alternatief verhaal dat het oude vervangt. Wat rest is inzicht – en inzicht is zelden comfortabel.

De centrale vraag was:
wat trekt ons aan in de ander?

Het antwoord blijkt geen eigenschap, geen mysterie en geen belofte, maar een werking. Aantrekking functioneert vóór betekenis, vóór moraal, vóór keuze. Zij sorteert, opent en sluit. Zij laat enkelen door en houdt velen tegen.

Dat is geen fout. Dat is haar functie.

Waarom we dit liever niet weten

De mens is het enige dier dat zijn eigen mechaniek kan waarnemen. Dat is geen voordeel, maar een last. Wie ziet hoe selectie werkt, kan haar niet meer romantisch onschuldig beleven.

Daarom is liefde nodig als verdoving.

Niet om te misleiden, maar om te leven met wat anders ondraaglijk zou zijn:

• vervangbaarheid
• afhankelijkheid
• tijdelijke waarde
• eindigheid

Liefde zegt niet: je bent gekozen omdat het zo uitkwam,
maar:

je bent gekozen omdat jij jij bent.

Die zin is misschien niet waar, maar zij is functioneel onmisbaar.

Bewustzijn als breekpunt

Zonder bewustzijn volstaat het mechanisme. Met bewustzijn ontstaat spanning. De mens weet:

• dat hij kiest en wordt gekozen
• dat hij kan verliezen
• dat bezit tijdelijk is
• dat aandacht verschuift

Dat weten maakt liefde precair. Te weinig inzicht en men wordt gestuurd. Te veel inzicht en men verliest overgave.

Daarom balanceren mensen tussen zien en niet-willen-zien.

Liefde als tijdelijke opschorting

Wat liefde werkelijk doet, is het mechanisme tijdelijk opschorten. Zij zegt:

doe alsof selectie even niet geldt.

Niet voor altijd. Niet absoluut. Maar lang genoeg om te hechten, te zorgen, voort te brengen.

In die zin is liefde geen leugen, maar een pauze. Een stilstaande klok in een wereld die anders onophoudelijk doorselecteert.

Wat er niet verandert

Geen enkel inzicht verandert dit:

• aantrekking blijft selectief
• bezit blijft asymmetrisch
• aandacht blijft schaars
• uitsluiting blijft pijnlijk

Wie dit begrijpt en denkt daarboven te staan, vergist zich. Kennis heft mechaniek niet op. Zij voegt alleen gewicht toe.

Wat er wél verandert

Wat verandert, is de manier waarop men zijn eigen verhaal vertelt.

Men kan:

• minder moreel verontwaardigd zijn over afwijzing
• minder verrast door jaloezie
• minder naïef over “delen”
• minder teleurgesteld wanneer liefde kraakt

Niet omdat het minder pijn doet, maar omdat men begrijpt waarom.

De laatste verschuiving

Misschien is dit de enige verschuiving die mogelijk is:
niet van mechanisme naar moraal,
maar van illusie naar verantwoordelijkheid.

Niet:

ik ben slachtoffer van aantrekkingswetten

maar:

ik beweeg binnen een systeem dat ik niet heb gekozen, maar wel moet dragen.

Laatste conclusie

Wat ons aantrekt in de ander is geen belofte van waarheid, maar een opening in een selectief systeem. Liefde maakt dat systeem leefbaar. Bewustzijn maakt het zwaar.

Wie dit begrijpt, wordt niet vrijer.
Maar misschien wel minder verbaasd.

En dat is, in een wereld die liever gelooft dan ziet, al veel.

Literatuurlijst

Biologie & evolutie

• Darwin, C. – The Descent of Man
• Trivers, R. – Parental Investment and Sexual Selection
• Buss, D. – The Evolution of Desire
• Zahavi, A. – The Handicap Principle
• Morris, D. – The Naked Ape

Psychologie & gedrag

• Kahneman, D. – Thinking, Fast and Slow
• Sapolsky, R. – Behave
• Barrett, L. F. – How Emotions Are Made
• Baumeister, R. & Leary, M. – The Need to Belong

Antropologie & hechting

• Fisher, H. – Why We Love
• Hrdy, S. – Mothers and Others
• Dunbar, R. – Grooming, Gossip and the Evolution of Language

Filosofie & cultuurkritiek

• de Sade, M. – La Philosophie dans le boudoir
• Schopenhauer, A. – Die Welt als Wille und Vorstellung
• Becker, E. – The Denial of Death
• Foucault, M. – The History of Sexuality
• Goffman, E. – The Presentation of Self in Everyday Life
• Veblen, T. – The Theory of the Leisure Class